La piazza de San Bartolommè.

Personaggi (in ordine di entrata): 

GAETANUCCE DON CASSIE: scapolo, amante del buon vino, ruffiano di donne innamorate ed analfabete.(28)

MASCIGRANDI:proprietario e gestore del Bar “Centrale” (già Bar “Tripoli”).

FILUCCIA LA VIZZOGA: nubile, aspirante sposa.

BARBERUCCIA: ruffiana di casa Pignatella.

GIACINTA ZIRIONA: popolana.

PEPPINE JE BALIE: banditore ufficiale del Comune. 

NATOJIAavvisatrice del forno di Zefferino. 

Entra in scena Gaetanucce Don Cassie(28), scapolo impenitente, amante del vino e del gentil sesso, autoditatta, autore di versi in lingua ed in vernacolo, estensore di lettere d’amore per conto di donne analfabete.

Attraversa la scena lentamente, canticchiando:

“Che me ne importa a me che non son bella, se c’è l’amore mio che fa il pittore, che mi dipingerà come una stella, che me ne importa a me che non son bella!!!… taratattà, tarantaratattà”.

Si ferma un attimo… poi:

GAETANUCCE: “Màmma… m’ha fàtte béjie, bràve e bbóne ma… me mànca ‘na nzégna de ‘oce: se tenésse pùre ‘na bèlla ‘oce, putarrìa fá’ je cantànte… e che cantànte!!!!”

Va a sedere in un tavolo del Caffé Centrale e, senza togliersi il cappello, chiama con voce altisonante il barista:

“Masciróssi!!”

Arriva frettolosamente il barista.

MASCIGRANDI: “Gaetanù’, te lle sò’ dìtte tànte ‘óte ch’ì’ me chiàme Mascigrànde e tu ‘nzìsti.”

GAETANUCCE: “Ecche séme póchi a sapé’ lègge’ e scrìve’ l’italiàne; pé’ ‘na ‘óta che dìce mèsa paròla in avezzanése… rrùprete cièle!”

MASCIGRANDI: “Ma… che c’éntra mó, quésse?”

GAETANUCCE: C’éntra e cce càpe… arréchia ‘né póche: gràndi in italiane…divènta róssi in avezzanése…dunque: Mascigràndi divènta Masciróssi! Ecche la mèsa paròla!

Masciró’… pòrta ‘ne quàrte e ‘na gazzósa… che quànt’è fèsta, è fèsta… e léste… che ténghe ‘na séte!!!”

MASCIGRANDI: “Gaetanù’… sóle ‘ne quàrte e ‘na gazzósa? Quìste è ‘ne miràquele: che te sì ìte a confessà?”

GAETANUCCE: “Me lla dìtte je maresciàlle déij carabbignéri: Gaetanù’… bbìve acquànte acquànte ca sinnó… prìma o pó’ cumbìni càcche guàie, te schiafféme déntre e fionnéme la chiàve délle càrcere!… E allóra ì’…(tu le sa… ca sò… ‘ntelligènte, nó?) anziché ‘ne lìtre, chiàme sortànte ‘ne quartùcce… àlla ‘òta… e accontènte pùre je maresciàlle!”

MASCIGRANDI: “A proposite… Gaetanù’… che óra è?”

GAETANUCCE: “E’ l’óra de iére a quést’óra… chiù ddù quàrti e méne més’óra…! Ma nen le sa’ ch’i’ nen ténghe mài prèscia e vàte sèmbre che j’arelógge de Capistréjie?”

MASCIGRANDI: “…E che c’éntra mó, Capistréjie?”

GAETANUCCE: “Alle ddù ràjia j’àsene, àlle quàttre cànta je jàlle, àlle sé’ s’arrìzza je céjie: quìst’è jarelógge de Capistréjie!”

Mascigrandi si allontana con un gesto di apparente stizza. 

GAETANUCCE declama: “Se nen ce bevéme ‘gni tànte ‘ne cuccìtte, ècche ficéme la fìne déjie cuttùre… có’ j’angìne ngànna e có’ je fóche ‘ngùie.

E pó’… se vó’ veté’ je métiche àlla finèstra, bbìvete ‘ne cuccìtte de vìne prìma délla minèstra!.. I’ fàcce cómme je rìjie: màgne, bbéve e me ne vàjie. Tànti me dìcene: pìjiete la mójie e ì’… pé’ ffà’ bbène àlla gènte… ‘na ‘òta me pìjie ‘na fìjia e ‘na ‘òta ‘na mójie!… ‘Nzómma… ì’ sò’ cómme je jàlle… fàcce chìcchirichì e mónte a cavàjie!… E la fémmena è cómme la cajìna… fa coccodè… e abbàssa la cìma!!!

Breve pausa.

J’àtre jórne m’ha dìtte Biasìne: “Té quàttre déta de cójie e ancóra ‘nte pìji la mójie?”… Me pìjie la mójie?… E che sse màgna, la pàjia?…

A mì la misèria me refròlla pé’ lle saccòcce: se a quaccùna ce piacésse de patì’… che mi… facerrìa la signòra!… E pó la mójie… durrìa èsse cómme la callàra rótta che sse recàgna!…Ome sposàte… óme ‘nguaiàte!.. I’… la mójie?… Nen sò’ cchiù ‘na criatùra… da témbe sò’ mìsse je scajiózze!…

La fémmena è bbòna sóle àjie létte… e ì’ vàte sèmpre addorènne cómme je càne da càccia… a mì… me ss’atà métte je pannóne cómm’a je méntone… ma… nen me fréchene che lle sposà!… E’ méjie parlà’ de vìne: che lle pòzza menà’ pùre i strìppi de Caruscìne….!

Cacchidùne dìce che mme sò’ cascàte da pìqquele… ma ì’ sò’ sùrde a ‘n’ócchie e céche a ‘na récchia!…Oh…ècche me métte a carassòle cómme ‘na lancèrta…e Mascirósse che fa ‘nnanze e arrète, ‘nnanze e arrete!…… Me dispiàce sóle quànne le vìne sà… de póche!”

Arriva Mascigrandi con un quarto di vino, una bottiglia di gassosa ed un bicchiere. 

GAETANUCCE: “Masciróssi… ècche ce sta ‘ne capìjie!”

(ed indica con l’indice il recipiente).

MASCIGRANDI: “Gaetanù’… nen è ‘ne capìjie… ma che stà’ già mbreàche?… E’ ‘na ‘ntàcca che ségna precìse-precìse ‘ne quàrte….”

GAETANUCCE: “A scì’… e pecché… allóra… le vìne nen arrìva precìse – precìse alla ‘ntàcca?”

MASCIGRANDI: “Gaetanù’… chi tànte a laorà’… chi tànte a spàsse… chi béve àlle vìne… e chi all’àcqua je fósse!”

GAETANUCCE: “…Sse vìne, prìma o pó… se nne và all’acìte”.

 

MASCIGRANDI: “Eppùre nen vé da ‘na cattìva somènta… te si vastàte che lle crésce… tu a chi dà’ e a chi appremìtti… ma se sì venùte pé’ fàtte frecà’… sì arrivàte… e se ssi venùte pé’ frecà’… n’atà fà’ de vìa!!!… Gaetanù’: dàmme ssa cóccia, che m’urrìa reposà’!”

GAETANUCCE: “Masciró’… a cómme si stùpite… capìsci càcche ccósa, prò!…E mó, vatténne… che sta a venì’ la vizzòga!”

Arriva lentamente, timorosa, sospettosa, titubante e speranzosa, Filuccia, una nubile attempata, aspirante sposa.

FILUCCIA: “Salùte, Gaetanù’”.

GAETANUCCE: “Filù’… bongiórne… ascìtete… te pózze da’ ‘na màne a càcche ccósa?”

FILUCCIA: “Gaetanù’… veraménte… me vergógne… ì’ sò’ de póche paròle… nzò fàtte parlà’ mài de mì… ma mó… ténghe ‘ne pìse mpétte che mme tòle…”

GAETANUCCE: “Pàrla, Filù’… ì’ sò’ cómme Dón Gervàsie quànne confèssa àlla chiesétta dèlle mònache:

ècche m’éntra (indicando le orecchie)

e… ècche m’èsce!” (indica la bocca).

FILUCCIA: “Beàte a tì… che té sèmpre vòjia de pazzià’!… Gaetanù’… le sà’ cómm’è… la fémmena vergognósa remàne zitèlla… e la sfacciàta… tròva la méjie fertùna.”

GAETANUCCE: “Chi tè la fàccia prónta… se marìta e chi nó, remàne zìta… Filù’ è vére che j’òme che se spósa… se ‘ncaténa… ma è pùre le vére… che chi vò’ pijià’ je pésce… s’atà ‘nfónne la cóta…!”

FILUCCIA:”Mbè… quàcche ànne pùre ce stà…”

GAETANUCCE: “J’ànni e ji bicchiéri… nen se cóntane mài… e pó’ la cajìna che nen féta… è sèmbre pollàstra!… Filù’ ècche ce stà da capà’… ma je cunzìjie mì’ è ùne sóle: se t’atà fà’ frecà’… fàtte frecà’ da ùne bbóne!”

FILUCCIA: “Gaetanù’… ì’ me sò’ fàtte sèmbre i fàtti mì… le sa tùtt’ Avezzà- ne…(indicando con ambedue le mani se stessa) Gaetanù’… cómme m’ha fàtte màmma mé… quànt’è vére la Matònna Petracquàle!”

GAETANUCCE: “Chi è onoràta.. pò stà’ nnammése a ‘ne reggiménte de sordàti e pó’…(indicando Filuccia) 

…tu sì ‘na fémmena perfètta: tànte de fiànche e tànte de pétte…”

FILUCCIA: “Gaetanù’… a tì ce vò’ ‘ne sórde pé’ fàtte ‘ncomenzà e cénte pé’ fàtte stà’ zìtte!… Léste, che ténghe prèscia… a càsa ce stà quinàtema …che tè j’ócchi pùre a pàrt’ arrète…e nen sà retené tré cìci ‘ncórpe…”

GAETANUCCE: “Mbè… se penzéme aj’ànni, a ‘na pòca de róbba che ténne ‘nfàccia, levènne i céchi, ji sciancàti, i zarzalùsi…”

FILUCCIA: “Gaetanùùù’… e léste!”

GAETANUCCE:

“… Ce sta Middiùcce Tàghetenapàlata… ma… è cómme ‘ne mùle: mócceca e tìra zambàte…

…..ce sta Rantùcce… je fìjie de Ngiulìne Ncalecasérgi… ma è tróppe ‘na ‘ólepa vècchia pé’ tì…

…. ce sta pó’ Minicucce… je nepóte de Giuànne Capitóne… ma… è méjie a pèrdejie ch’a trovàjie..

…. ce sta pó’ Caetàne la Pesceòtta ma… se je pìji a ccàpe nen je pìji a ppéte…

…. ce sta pùre Francùcce je Saracàre… quìjie che sta sèmbre a recapà’ le jójie tra le ràne…”

FILUCCIA:” Gaetanù’… èsse tàjia e tàjia… da ‘na giacchétta nen c’èsce mànche ‘ne bettóne!”

GAETANUCCE: “Filù’… ‘ne póche de pacénzia…”

FILUCCIA: “Sò’ quàrant’ànne de pacénzia… Gaetanù’… èsse ‘n’àtre póche… me nne vàte a ffà’ la tèrra pé’ ji cìci… Zi’ Mìmme stà sèmbre lòch’abbàlle ch’aspètta…”

GAETANUCCE: “Filù’… se pròpia pròpia… àlla fìne… ce sténghe ì’… che sò’ sèmbre méjie de ‘na pascionàta àlla schìna!”

FILUCCIA: “Gaetanù’… è méjie che me nne vàjie… tu sì da nàse: ècche è méjie sòla che mmàle accompagnàta!”

Si allontana Filuccia e Gaetanuccio si avvede che il vino è terminato…

GAETANUCCE: “Masciróssi… Masciróssiii… pòrta ‘n’àtre quartùcce che ‘na pòca gazzósa… che sò’ remàste che lla ‘ócca assùtta… e… se lle té… pòrta pùre ‘ne mùcciche de pàne có’ ddù lésche de presùtte refàtte tajìate có’ je rùnce… che quànne se màgna e se bbéve… nze pènza aji guài!

(Altra pausa… poi, continuando…)

Ohhh… ma quànne è béjie ècche… e cómme se stà bbóne!…Oh, me pàre pròpia ‘ne rré:… pùzze girà’ je mùnne sàne… nisciùne paése è chiù béjie d’Avezzàne!”

Arriva Mascigrandi

MASCIGRANDI: “Gaetanù’…ècche le vìne e la gazzósa…

pé’ lle pàne e je presùtte… te nne pó’ ì’ àjie cantinóne de Briggida: quìste… è je Caffè Centràle!”

Gaetanuccio assapora un’altro bicchiere di vino, poi ..

GAETANUCCE: “Masciróssi… se lle vìne è bbóne… te mbreàca sóle che lla pùzza… quéste è fàtte che je pascióne… nen è délla stèssa ‘ótte de prìma…e s’è pùre ‘nsuarìte!!!”

MASCIGRANDI: “Le vìne… va prìma ‘ncórpe e pó’ àlle cervèlla”:

GAETANUCCE: “Ecche… chi bbéve… e chi se mbreàca!”

Mascigrandi si allontana da Gaetanuccio.

GAETANUCCE(rimuginando tra se e se): 

“Le vìne è bbóne se sse remàgna la schiùma… le vìne è le làtte dèji vécchi e ì’… ténghe ‘ne tìre dórce cómme ‘na sèrpa… óh… ècche Barberùccia… la sèrva de Pignatèlla… salute Barberù’… ècche la sèggia e… ascìtete ‘ntèrra!”

BARBERUCCIA: “Salùte Gaetanù’… sèmbre che ‘na còccia tu… sa cóm’è… passéva ècche… pé’ lla piàzza de Sàn Bartolommè’… te sò’ vìste ascìse ècche a Mascigràndi… e te sò’ salutàte…”

GAETANUCCE: “A propòsite… che sse fà àlla càsa Pignatèlla?… E quéla bràva vajiòla de Concettìna?”

BARBERUCCIA: “Je pàtre e la màmma la téne cómme la ròsa àjie bicchiére… ma… a fùria d’aspettà’… stìra je cójie cómme ‘na cajìna… è remàst’ appiccià’ la pìpp’àjie pàtre… nzómma… Gaetanù’… è remàsta zzìta!”

GAETANUCCE: ” Mbè…dicéme… ch’è passàta de cottùra… ma… è cómme la péra “brùtta e bbòna”

BARBERUCCIA: “Esse pàre ci’òne fionnàte la biastéma…eppùre Pignatèlla la tè pròpia … bàscia e repùnne… ma j’ànni pàssene e ógni bèlla spàra divènta cìnce!”

GAETANUCCE: “J’ànni cóntane sóle àjie pórche!…J’ànni?…E che ssò’? E ppó’nze sà? Je ‘occóne bbóne se làssa sèmbre all’ùrdime!… E la minèstra, pùre rescallàta, nen’è sèmbre bbòna?”

BARBERUCCIA: “Eh, Gaetanù’… ce stà Pracidùcce, je fratéjie de Stracchetéjie, che pàssa e repàssa sótt’a Pignatèlla che me pàre ‘ne fujìtte…ténghe ‘ne presentiménte…se tràtta d’appurà’ caccósa… Pracidùcce nen nz’è mai ‘mpicciàte có’ nisciùna…”

GAETANUCCE: “A tùtte ce stà ‘na prìma ‘òta… Sò’ capìte… mó cérche d’appurà’, de veté’, d’arrecchià’, de capìcce caccósa e pó’… piàne piàne… i fàcce ncontrà’!”

BARBERUCCIA: “Càrma mèrle, che la fràtta è lónga! Gaetanù’… piàne piàne…zìtte zìtte… quàtte quàtte… furùne furùne… la pàjia vecìn’àjie fóche, se nz’appìccia la séra, s’appìccia la mmatìna!”

GAETANUCCE: “Ma… se Concettìna tè paùra de còcese, che nz’avvicinésse àjie fóche!”

BARBERUCCIA: “Oddì’, Gaetanù’, nen parlà’ cuscì, tùtte vò’ je sfóche sì… e la ggivintù pàssa e nen revè cchiù…”

GAETANUCCE: “Chiùnque… pé’ quànn’è ‘na vàcca, pùre ‘ne pajiàre vò’!… Stàtte bbòna Barberù’… e fìdate de Gaetanùcce, che sà je mestiére sì!!!”

BARBERUCCIA: “Salùte a tì, Gaetanù’!”

Gaetanuccio, rimasto solo, sorseggia un pò di vino… lo assapora, poi…

 

GAETANUCCE: “I’, quànne véte ‘ne bicchiére de vìne, sò’ cómme ‘ne tòre quànne véte le rùsce…! Oh, ècche Giacìnta Ziriòna… óh, quéssa stà sèmbre cómme je gioveddì mmése la settimàna! Giacììì’…”

GIACINTA: “Gaetanù’ te sò’ vìste parlà’ có’ Barberùccia e allóra… me sò’ avvecinàte… Barberùccia sta sèmbre lòche a Pignatèlla e sa tùtti i fàtti délla pòra gènte… è le vére, Gaetanù’?”

GAETANUCCE: “Mbè, pé’ quànde reguàrda i fàtti délla pòra gènte, Giacì’… tu mànche ce và’ scàrza…”

GIACINTA: “Ma mó… stèmme a parlà’ de Pignatèlla…

oh… quélla pòra Concettìna… è pròpria le vére: la màmma fà la fìjia e je vecìne la marìtà! Nénn’è cuscì… Gaetanù’?…”

GAETANUCCE: “Mbè… me sènte cómme ‘ne frielìcce pé’ lla schìna, sarrà l’ummitità… maddimàne cétte… oddì’…cétte… vérze mesejórne… me sò’ avezàte e sò’ vìste cèrte nùdie appiccàte àlla cìma de Mujìne e sò’ dìtte: “Gaetanù’, attàccate le scàrpe, che ógge sò’ dolùri!”

GIACINTA: “E scì’…pecché…Concettìna…se dìce…che da vajiolétta… pé’ ‘na paùra, ce sse scriétte la vermenàra… e da allóra…nzómma nen è tànde délla quàle…tu che dìci, Gaetanù’?”

GAETANUCCE: “Eh… doménica è fèsta… e la bànda de Castrùcce(29) sópr’àjie pàrghe annavezàte ‘nfàccia àjie palàzze de Rebecchìne farà le straveté… oh, ècche… Giacì’ ce nne jàme fèsta fèsta da mó finènt’a Natàle!”

GIACINTA: “Gaetanù’, stàmme a sendì’… nen ì’ cagnènne discórse! J’àtre jórne sò’ vìste pròp’i’ Pracidùcce de Stracchetéjie che lle pàlle dej’ócchi fìssi vérze la pòrta de Pignatèlla: a gnènte a gnènte… ce stésse caccósa?…”

GAETANUCCE: “Giacì’… vatténne, che tu si’ cómme je cuttùre: se nen te tégne, te còce!”

GIACINTA: “E tu si cómme ‘na pignàta sènza mànichi… nen zà’ mài cómme acchiappàlla!”

GAETANUCCE: “Giacì’… va a ffà’ bbène a ‘n’àtra pàrte, tànte a ‘ólepa vècchia ‘nce mànca mài ‘na tàna! Giacì’… quànte sì brùtta!!!”

GIACINTA: “Gaetanù’… che scì spariàte dàjie vénte!

E tu… pé’ quànte si béjie… starrìsti bbóne nnammés’a ne càmbe de ràne cómme ‘ne sparupàcchie…cuscì pàssene i cellittùni e te càchene ‘ncàpe…occhia pó’…brùtta a mì!… E scì… nó!… Je vòve dìce cornùte aj’àsene!

Gaetanù’… sò’ brùtta e sò’ piacènte, piàce a màmma che m’ha fàtta!

E mó… t’ateva dìce ‘na cósa, ma pè’ dispétte nen te lla dìce chiù…me si fàtte ‘ncazzà’!… E’ pròpia le vére… la tróppa confidènza è patróna délla màla criànza!… Assàmmenne ì’!…”

GAETANUCCE: “Statte bbòna, Giacì’… stàtte bbòna!”

Gaetanuccio inizia a contare aiutandosi con le dita della mano sinistra mentre, con la destra, tenendo in mano la penna, ogni tanto scrive una parola.

GAETANUCCE:”…Me sse ngùstia je còre… penzènne a quìe tisòre… candìna… appacìna… Petracquàle… me fa màle! ‘Nzómma da maddimàne cétte ténche ‘na bèlla poesìa ncòccia e nen rèsce a scrìvella cómme dìc’ì’… prò… è quàsci fàtta… ecche… mó ve la fàcce sentì’: se chiàma “Tisolaziòna”… che pó’ vò’ dì’: “Tisolazióne”. Dìce:
Ogni vòta che se nne càla je sòle,

arrète àlla Matònna Petracquàle,

sènte mbétte ‘na cósa che mme tòle

e ‘nsàcce le che tè che mme fa màle

ma ‘ntramìnte che pènze sóle sóle,

me revè’ ‘mmènte allóra tàli quàle,

quéla faccétta bbèlla de viòle,

che m’è remàsa ‘ncòre pé’ segnàle:

e ‘nquìe muménte me sse ‘ngùstia je còre…

me nn’àglia ì’ pé’ fòrza àlla candìna,

pé’ fàmm’alleggerì’ quìste dolóre,

sinnó… remàne pròpia all’appacìna…

ma è ‘nùtele penzènn’a quìe tisòre;

pùre pé’ mmì … la mòrte s’abbecìna!(30)

Ohhh… finarmènte m’è ‘scìta cómme penzéva!… Atéta penzà’ che i’, dóppe fenìta ‘na bèlla poesìa, me sènte cómme se pò sentì’ ‘na cajìna appéna c’ha fetàte j’óve!!”

Gaetanuccio sorseggia nuovamente un bicchiere di vino, canticchiando: 

“Che me ne importa a me che non son bella, se c’è l’amore mio che fa il pittore, che mi dipingerà come una stella, che me ne importa a me che non son bella!!!… Taratattà, tarantaratattà”.

Si odono tre squilli di tromba ed appare sulla piazza Peppino Fontana detto “Je Balie”, il banditore ufficiale del Comune che, quale seconda occupazione, suona ugualmente la tromba ma nella banda cittadina diretta dal maestro Emidio Castrucci.

PEPPINE: “Je sìndiche ( fa il segno della croce)… Dì’ ce ne scàmbi e lìbberi… avvèrte che je jórne ventisé’… s’annàugura la lùce ‘lèttrica… e je vintisètte… je jórne apprésse… se fà la fèsta ‘lla Matònna Petraquàle!

-Je ventisé’… a Piàzza Centràle e Piàzza Turlò’… farànne le stravedé’… le bànde de Pràtola e de Pescìna.

-Alle quàttre de doppeprànze… sarànne sorteggiàte ddù dóte de lìre cénte pé’ lle vajiòle cchiù porellàcce d’Avezzàne.

-Alle cìnque… ce starànne i jóchi… àlla Piàzza ‘nnàz’àjie castéjie che lla cuccàgna.

-Alle sètte… s’annàugura la lùce ‘lettrica… e se spàrene quattremìla mortarétti e ducénte córpi scùri.

-Vèrze séra… s’àrzene pé’ ll’ària… ‘na fréca de pallùni ‘rostàtici.

-La séra… mó vè le béjie… se darrà fóche àji fóchi pìrrotènnici… déj’artìsta Fallócche de Majiàne!

-Je jórne apprésse… je vintisètte… ‘ne preticatóre che vè da Róma… dirà le ‘razióne pé’ lla Matònna… avéntr’àlla Chiésa de San Bartolommè’!

-Dóppe póche… je véscove Giàcce vè da Pescìna… pé’ ddì’ ‘na mèssa pontificiàle… sèmbre pé’ lla Matònna.

-Alle quàttre de dóppeprànze… ce stàranne le córze déji cavàji che ji fantìni:… àjie prìme ch’arrìva…ce darànne ducénte lìre e cinquànta le dàne a chi arrìva dóppe.

-Alle sètte… le sòlite bànde có’ lla sòlita mùsica.

-A tré óra de nòtte… atri fochi… ma staòta dej’artìsta Dél Mànze… sèmbre de Majiàne…(31)

(Altro suono di tromba)

‘Ngràzia de Ddìe… òra pronòbisse!”

GAETANUCCE: “Peppì’… a fòrza de sonà’ che ‘ssa trombétta e de strillà’ p’ógne pìzze d’Avezzàne, nen te ss’è assucàte je cannarózze?… Vé ècche e fàtte ‘ne cuccìtte!”

PEPPINE(sedendosi) “Beàte a tì, Gaetanù’, tu te crìti che je laóre mì’ è sóle quìste… ma te sbàji! E quànne aténga ì’ àjie cunzìjie àjie commùne a sentìmme tùtte le custióni délla popolazióne?… E chi se le sènte le chiàcchere dèji cunzijiéri?… E chi st’attènte àjji cristiàni pé’ nen fàcce fà’ commèddia?”

GAETANUCCE: “Ma quéste… nen le fà Giòbbe?”

PEPPINE: “Scìne… ma ì’ aténga da’ ‘na màne, nó!?…E che stenghe lòche pé’ ffà’ je cannelótte? ”

GAETANUCCE:“… E j’àtre jórne, dìmme ‘ne póche, quànne che ss’è parlàte déji maéstri Dón Artùre e Dònna Flòra, che ss’è dìtte?…Chi ha parlàte?…Che ss’è decìse?…Raccónta, raccónta Peppì’, che ècche tenéme témbe!”

PEPPINE: “Ce stéva ‘na fréca de gènte… ma quànne je sìndiche Dón Nicòla… Dì’ ce ne scàmpi e lìbberi… ha vìste cèrti crìstiani… s’ha fàtte je sìgne ‘lla cróce…( fa il segno della croce) … e s’entràte paùra!”

GAETANUCCE: “Quàli cristiàni?” 

PEPPINE: “Boschétte je fìjie de Sirvàne j’arrutìne…Ernèste Paciòtte quìjie ch’ajiùta ji scérri dèjie tribbunàle… Paulìne Magnanùcce quìjie che và sèmbre currènne ‘nbricichétta… je disoccupàte de mestiére Màrie Schiettìne… je scarpàre Paulìne Saltimbànche… Rinàlde Saccaddósse… e ppó’ ce stéva Felicétte Beccóne quìjie che và a notà’ sembre àlla Refóta de Papàcqua…”(32)

GAETANUCCE: “… E chi ha parlàte?”

PEPPINE: “Je sìndiche… Dì’ ce ne scàmpi e lìbberi

(fa il segno della croce)… Clodomìre Colìzza…nzómma Capitóne… j’assessóre Pèzza… eppó’ c’è stàte ‘ne béjie discórze de Berardìne Vìlla…quìjie che ce dìcene… je scrittóre.”

GAETANUCCE: “… E che ss’è decìse?”

PEPPINE:”…S’è decìse quéle che sse dovéva fà’: Dònna Flòra e Dón Artùre…fòre dàjie paése nóstre, Avezzàne, ch’è ‘ne paése de gènte onèsta!…I maéstri atànna ‘nzegnà’ l’educazióne àji fìji nóstri…e imméce… che béjie esémbie!… Sótt’aj’àrberi de Piàzza Turlò’… che purcarìa!!!….Berardìne Vìlla ce lle dìsse a tùtti quànti: “Quànne che càpitane fàtti cómme quìsti… nen sèrve d’appurà’… ne ‘quisìre àtre pròve! L’óra, je póste, sò’ aliménti che bàstene pé’ ddì’: fòri ‘sti maéstri d’Avezzàne!!”(33)

GAETANUCCE: “…J’aliménti bàstene?… Ecche nen bàstene mài Peppì’!… Ecche s’atà magnà’ e bbéve tùtti i jórni… Peppìììì’!”

PEPPINE: “…‘Sta lezióne ce voléva: Piàzza Turlò’ nen pò’ diventà’ ‘ne póste addó’ agnùne se fa i fàtti sì!…Méne màle che mó s’annàugura la lùce ‘lettrica… arméne allùma tùtte!”

GAETANUCCE: “…De precìse, prò, ancóra nzò ccapìte ‘sti maéstri che stévene a ffà’ sótt’àji’àrberi de Piàzza Turlò’…”

PEPPINE: “E ch’atà capì’, Gaetanù’?… Le cóse sò’ tróppe chiàre… l’ha dìtte pùre Berardìne… j’àtri fàtti nen sèrvene…”

GAETANUCCE: “Ma ógge… ‘sti maéstri… addò’ stànne?…Che ci òne fàtte?” 

 PEPPINE: “Ha arrivàte ‘ne ‘spettóre délla scòla… ‘ne cérte Baróne… e j’ha licenziàte!!!…Dón Artùre j’hànne mannàte a ffà’ dànne a ‘n’àtra pàrte e Dònna Flòra se nn’è reìta a Ròcca de Càgne… a fa’ la carzétta…quéle che ficéva prìma…nzómma s’è tùtte béjie che sistemàte…!”(34)

GAETANUCCE: “Peppì’… ècche se jàme de ‘ste pàsse… vérze la fìne de ‘ste sèquele (e stéme sóle àjie prencìpie!)… pé’ poté’ parlà’ che ‘na fémmena… s’atà fà’ ‘na domànta ‘ncàrta da bólle da mèsa lìra!…Che brùtti témbi!!!… Ecche va tùtte a precepìzie! Masciróssiiii… ‘n’atre quartùcce che lla gazzósa… stàtte bbóne Peppì’!…”

PEPPINE: “Stàtte bbóne, Gaetanù’… e bbìve póche… che te fà bbène àlla saccòccia e àlla salùte!…Sse vìne durrìa custà’ dièce lìre je bicchiére e nnó ddù sordi!!”

GAETANUCCE: “… Scìne, scìne…ma ‘ste bicchiére, prò,durrìa èsse cómme la cùppela de San Piétre!!!”

GAETANUCCE (tra se e se): “… A mì, ‘sti maéstri, me pàrene ddù’ bbràvi cristiàni… Dònna Flòra è ‘na bèlla petecòna… e Dón Artùre ‘sàggera ‘ne póche…quànne dìce che vò’ levà’ le tèrre a Turlò’ pé’ dàlla àji cafùni… e pó’… (scuote la testa)… vò’ fà’ sonà’ sembre la canzóna dèji laoratóri…àlla bànda de Castrùcce… a mmì, pó’, ‘sti laoratóri… e chi i conósce?…(35) Cacchidùne bbóne… m’àne dìtte che sta lòche àlla Socétà Operàia… ma j’àtri… e pó’… oh… je laóre nen’è fàtte pé’ mmì… ì’ sò’ tróppe ‘ntelligènte… peccàte quéla nzégna de vóce che me mànca!!!…Ma ‘ssi maéstri, anziché a Piàzza Turlò’, se s’avìssere ‘ncontràte ècche a San Bartolommè’… nen èva méjie?…

Ma vàj’a ccapì’ ‘ssi cristiàni ch’òne studiàte!!!

Oh… ècche Natójia Pallòna!… Salùte, Nató…”

NATOJIA: “Salùte, Gaetanù’… che stà’ a ffà’?”

GAETANUCCE: “E nen le vìte? Sténghe a laorà’… cómme al sòlite!”

NATOJIA: “E tu sì cómme Peppìne je Balìe che lla trombétta: papparappà… papparappà… ddù’ allùcchi… e ss’abbùsca la jornàta fìssa!…Tu, ‘mméce, te mìtte che sse banchìtte e sse bicchiére ‘nnànze… scrìve quàcche léttra àlle fémmene che nen sànne lègge e scrìve e… cambi méjie dej’àtri!”

GAETANUCCE: “Nató’… làssa stà’ sse fregnàcce… dìmme pó…, cómme òne ìti ssi fàtti?… Tu sì la ‘ócca délla verità e délla ‘nnocénzia cómme le criatùre… raccónta ‘ne póche!”

NATOJIA: “Ecche de fàtti da raccontà’ ce ne stànne ‘na centenàra… de ché stà’ a parlà’?”

GAETANUCCE: “De Dònna Flòra e Dón Artùre… Nató’… déji maéstri… de piàzza Turlò’… Natóóóó’….”

Natojia, apparentemente contrariata, si allontana di qualche passo..

GAETANUCCE: “Nató’… vé ècche… ascìtete ‘ne póche che meche… dìmme pó’… allóra… s’è fàtta gestìzia?… Avezzàne s’è libberàta?”

NATOJIA: “Gaetanù’… pòri cristiàni… e ch’ànne fàtte de màle? Ddù bbràvi vajiùli… fórze se ‘òne bbène…e che Ddìe ji benedìca!”

GAETANUCCE: “…Ma cóme… piàzza Turlò’… sótt’a ‘n’àrbere… je cunzìjie àjie commùne… je spéttore délla scòla… tùtte abbrùce, Nató’?”

NATOJIA: “Pròpia tùtte, nò… nze dìce cósa se nnen’è caccósa… prò… la gènde chiàcchera tróppe… e pó’ aumènda… aumènda le cóse…”

GAETANUCCE: “… E pùre tù, Nató’, a chiàcchera… ce va propia scàrza, èh!?… M’hànne dìtte che sì stàte pròpia tù a vedèji pé’ prìma e a raccóntà’ tùtte àjie fùrne de Zefferìne e da lòche… cómme se fùssere móssi tùtti ‘nzémmia cénte Peppìni Balìi e trecénte Ziriòne… je fàtte s’è spàrze pé’ ógne càntone d’Avezzàne!… I maéstri atànna fà’ i maéstri pùre che j’esémbie bbóne, nó?… Le purcarìe le ficéssere àlla càsa sè… nò sótt’aj’àrberi de piàzza Turlò’… nen’è cuscì… Nató’?”

NATOJIA: “Pùre tu te cce mìtte mó… Gaetanù’?… Quìji pòri givinótti!…”

GAETANUCCE: “Nató’… e mmó bbàsta! E mó m’ha da tì’ cóme òne ìti i fàtti… che ècche nce sténghe a capì’ cchiù gnènde! Ma cóme… pòri vajiùli… bràvi givinótti?!”

NATOJIA: “Gaetanù’… tu le sà’… i’ pàrle póche… e nen fàcce màle mànche àlle mósche!”

GAETANUCCE: “Ma scìne… le sà tùtt’Avezzàne… che tù pàrli… e …allóra?”

NATOJIA: “I’… quéle che ssò vvìste… sò’ rredìtte… pàre-pàre: Dón Artùre e Dònna Flòra… a piàzza Turlò’… sótt’a ‘n’àrbere… mbè?… Che cce stà de màle?”(36)

GAETANUCCE: “E le purcarìe?… Je scàndale… j’ùrli… je ‘spettóre… je cunzìjie àjie commùne… e ji licenziaméndi?”

NATOJIA: “Je ‘spettóre… nen je sò’ chiamàte ì’… e je cunzìjie… chi j’ha raunàte? Dón Nicòla Gallése… e che ssò’ ì’ je sìndiche?”

GAETANUCCE: “E méne màle, che nen sì tù!”

NATOJIA: “…. Tùtte le réste.. ce ll’ha mìsse la gènde che nen se fà i fàtti sì àlla càsa!… Che penzéssere a llaorà’… a stramà’ le vèstie… a preparà’ ‘ne cuppìne de minèstra aji fìji e a i’ àjie rìe a lavà’ i ddù’ cìnci che tènne… nò a chiacchiarà’ dàlla mmàtina àlla séra… Matònna Petracquàle… sàrvece tu… ècche nen se sà cchiù addó i’ a parà’!”

GAETANUCCE: “Nató’…àlla Matònna Petracquàle…aji focaràcci… ce stà chi prepàra la léna e chi pó’ ce da fóche… ècche è succésse che tu si mìsse fóche e la léna… tànta léna… stéva già accompòsta da témbe… e da sòla … ‘ne miràquele, Nató’, ‘ne miràquele che sóle tu putìve fà’!… ‘Ne miràquele, Nató’… e i’ le sò’ sèmbre dìtte… tu sì ‘na sànta!”

NATOJIA: “Gaetanù’… le sì dìtte tù… ma nen tùtti me lle recunuscene, prò!… Stàtte bbóne, Gaetanù’!”

GAETANUCCE: “Masciróssi… pòrta ‘n’atre quartùcce… e ‘na pòca gazzósa!”

Arriva Mascigrandi, portando il vino e sbuffando…

GAETANUCCE: “…Me dìsse ‘na ‘òta tatóne: “Gaetanù’… recòrdate… che lla copèlla… è la sésa dèji vécchi!” Quànn’èra ‘ntelligènde tatóne!… Le vìne è le vìne… e je pórche se sònna sèmbre la jànna… (e solleva il bicchiere)… óh… ‘ste vìne è pégge de ‘na ciripìcchia!… Ah… Masciróssi, Masciróssi!”

MASCIGRANDI: “Gaetanù’… vatténne… ch’aténga chiùte!”

GAETANUCCE: “Prìma pòrteme ‘na lésca de pàne che ténghe fàme!”

MASCIGRANDI: “Se té fàme… tìra la cóta àjie càne… se té séte… tìra la cóta àjie prète… se té sónne… vàtt’a ddórme!… e pàca prìma de ìttene…atà pacà’!”

GAETANUCCE: “E pé’ cìnque sórdi? Stà’ a ffà’ tùtte sse stòrie? Pàche, pàche… ràgne, ràgne… tànte m’abbùsche e tànte me màgne!… Me nne vàjie… me nne vàjie… ténghe pùre sónne: scià benedìtte chi ha recacciàte je létte!… E pó’… óh… a fòrza de bbéve… aténga da fà’ pùre ‘ne cuccìtte d’àcqua… ma mó… fàcce cómme quìjie che dicétte: “Se nen vó’ durmì’ màle… dùrmi vecìn’àjie rinàle!”

Prìma de ìmmene, prò… v’aténga dì’ caccósa!”

GAETANUCCE (proseguendo): Ecche… tènne tùtti ‘na sùsta che llèvete!… Tùtti ‘mportàndi… tùtti capucciùni!

Zefferìne còce le pàne e ji biscótti a tùtt’Avezzàne… e avéntr’àjie fùrne… sènde tùtti i fàtti délla pòra gènde…

Dón Fetèle dà provelétte, cartìne e sciruppìtti a tùtti… e pur’ìsse…je speziàle… arrète àjie bancóne… arrécchia… arrécchia…..

J’abbàte Colèlli… avéntr’àjie confessionàle… reggìstra tùtti i peccàti déji avezzanési… e quànti peccàti…!

Dón Nicòla Gallése… je Sìndiche… se créte d’èsse ‘ne Patretèrne e de commannà’ tùtti ma… se nen st’attènte… àlle pròssime elezzióni… je méttene de córza!

Oh… le sapéte che vve dìche? Ecche… je vére càpe de ‘ste paése… sò’ pròp’ì’: cumbìni i spusalìzi… vénne le tèrre… scrìve le léttre d’amóre pé’ lla gènde che nen sa tené’ la pénna mmàne e cùste póche… appéna quàcche sórde… che nen fàcce a témbe a rescóteji …e Masciróssi me sse ji fréga!… Oh… pé’ tùtti i laóri ce vò’ ‘n’attrezzatùra: je speziàle… la farmaggìa e la bilangétta… je fornàre…je fùrne e tànta léna… je prète…la chiésa e l’àcqua sànta!

Gaetanùcce… ‘mméce… ‘ste banchìtte… ‘ne calammàre… ‘ne pennìne mése scacchiàte… e ‘ste bicchiére benedìtte!… E chi me fréca a mmì?… E pó’… oh… ècche vénghe a sapé’ tùtte le cóse e… (sollevando nuovamente il bicchiere)… che ‘na cucchiàra de mèle… me pìjie ‘ne cùpe d’assàme!

Mójie… marìte… compàre… quinate… sòcera… jènnere… vecìne de càsa e… còrna, còrna, còrna!!!

Oh… se le còrna fùssere fràsche… tùtte je mùnne sarrìa ‘ne frattóne!

Le vetéte quéle ch’è succésse a Dònna Flòra e Dón Artùre?…One volùte fà’ tùtte da sóli…sènza passà’ sótte le scénne de Gaetanùcce… che sà je mestiére sì… e le séte vìste la fìne ch’òne fàtte, nó?”

GAETANUCCE (proseguendo): “Dònna Flòra… che ‘mprudénzia! Dònna Flòra… è ‘na bèlla petecòna… e che quéste se cretéva d’èsse ‘na reggìna ma… la bellézza è cómme je fióre: ógge fiurìsce… e addimàne móre!

E pó’… nen le sapéva che la cajìna furastiéra… la spìzzichene tùtti i jàlli?… E mó… è cómme ‘na bandièra svendijiàta da tùtti i vénti!

Se se fùssere recordàti, prò, de Gaetanùcce… mó… stéva tùtte a póste!… E imméce?!… Pégge pé’ ìssi: Gaetanùcce pènza a tùtti… ma nisciùne pènza a Gaetanùcce…

Poi, chiamando a voce alta…

Dón Gervà’…Dón Fetè’….Dón Nicò’… (ride)

continuéte, continuéte a ‘nguastìvve… a faticà’… a sparagnà’… a frabbricà’… a predicà’… ammucchiéte… ammucchiéte sórdi… ma… stétev’attènti… che Sànte ‘Mìddie, prìma o pó… vè ècche e pó’… ce ficéme ddù’ risàte!

Curréte, curréte… prìma o pó’… je tarramùte arrìva all’impruvvìse… dà ‘na bbòna trettecàta… e sség’a sócce, sócce!…

Je mùnne cròlla .. ma Gaetanùcce… se scànza e nen j’accòlle .

Gaetanuccio si allontana, barcollando, palesemente ubriaco… e canta:

GAETANUCCE:“Che me ne importa a me… che non son bella… se ci ho l’amore mio… che fa il pittore… e mi dipingerà… come una stella… che me ne importa a me… che non son bella!… Tarantattà… tarantattatattà!”

F I N E 

Giovambattista Pitoni  

Atto terzo -Je furne de Zafferine

t4

Atto terzo -Je furne de Zafferine

avezzano t4

t5