Questa opera è protetta dalla SIAE ISCRIZIONE – Sezione D.O.R. N° 111101 del 9.04.1996

La cantina de ‘Middiucce
 

Personaggi (in ordine di apparizione):

REGGINA: moglie di ‘Middiucce, madre di Guerrine, il giovane che ha compromesso Assuntina.

‘MIDDIUCCE: padre di Guerrine, proprietario e gestore del locale adibito a vendita di vino.

PIPPETTE RESTA: prepotente capomanipolo, figlio del conte Paolo Resta, scapolo, dissipatore della consistente eredità paterna che vive, ormai, di espedienti.

GAETANUCCE: vecchio, scapolo impenitente, amante del buon vino, ruffiano di donne innamorate ed analfabete.

‘ ‘NDÒNIE JE PINGHE: contadino che avversa l’atteggiamento e le idee di Pippette Resta.

OMERE RAMPA: capo guardia municipale.

ZI’ PEPPE: padre di Francucce, nonno di Assuntina.

SERGETTA: popolana del rione San Nicola, figlia naturale di Don Serge, sorella di Peppine.

‘LISANDRE: compare di Reggina e Middiucce.

CONZOLINA: popolana pettegola.

GUERRINE: giovane che ha compromesso Assuntina.

Nel vano baracca adibito a locale per la vendita del vino, i coniugi Reggina e ‘Middiucce, come ogni mattina, conversano e si confrontano sui problemi riguardanti la gestione dell’attività economica e relativa situazione finanziaria. L’avvenire del figlio Guerrine è un argomento che di tanto in tanto… fa capolino
Seduti intorno ad un tavolo, Pippetto Resta (24), Gaetano Ferrari, Antonio Antonini detto Je Pinghe (25) e Omero Rampa (26), si preparano per iniziare a giocare la loro quotidiana partita a carte 

REGGINA: ” E’ da maddimane che vàjie spèrza… ma ècche è pégge délla fràbbica de San Piétre: nze fenìsce mài! “

‘MIDDIUCCE
: ” Reggì’, piàne piàne… tànde, óh… i sórdi vàn’e vvéne! “

REGGINA: ” Ecche, però, chiuttóste vàne… ma nquànt’a vvenì’… uuuh!”

‘MIDDIUCCE: ” Bèh, quést’è le vére… ècche te fà’ ‘ne cùnte e n’èsce ‘n’àtre… e nn’è lle vére che quarantanòv’e cinquandùne fànne sèmbre cénte! “

REGGINA: ” E nnù’ atéma penzà’ a Guerrìne nóstre…”

‘MIDDIUCCE (interrompendo la moglie): ” Oh, Reggì’… nù séme ddù’ che spàcchene je cendèsime… e ‘st’ùrdimi témbi, pé’ ddà’ ‘na repulìta alla cantìna, ce ss’è alleggerìta pùre la saccòccia… ma Guerrìne… nen sarrìa óra che sse mettèss’a ffà’ pùr’ìsse càcche laurìtte? “

REGGINA: ” Bèh, scìne… mó, piàne piàne… “

‘MIDDIUCCE (interrompendo nuovamente la moglie): ” Ma a quéste nen ci atà penzà’ pùre tu? Nen sì la màmma? E allóra? “

REGGINA: “A ‘gni màmma ce còce je fìjie sì… e cómme còce je fóche, le sà sóle je cuttùre! “

‘MIDDIUCCE: ” E ‘ncìm’a ‘gni cuttùre ci atà stà’ ‘ne copérchie (indica se stesso)… te crìti tu… ma nen è cuscì’! Guerrìne atà ‘ncomenzà’ a piecà’ la schìna… e lléste! “

REGGINA: ” Middiù’, agnùne s’atà pijià’ pé’ je vérze sì… e pó’ se pò dìce che Guerrìne è ancóra ‘na creatùra! “

‘MIDDIUCCE: ” Creatùra’ne córne! ‘Ne jórn’a ‘n’àtre ce fàcce ‘na bèlla ‘rignàta de téndi…”

Appare sull’uscio Zi’ Peppe.

‘MIDDIUCCE: ” Cómme jàme, zì’ Pè’, cómme jàme? “

ZI‘ PEPPE: ” E cómme potéme ì’? E che nen le sapete? La vecchiàra è ‘na brùtta mmalatìa! “

‘MIDDIUCCE: ” La vecchiàra? E tu me pàri ancóra ‘ne givinótte! “

ZI‘ PEPPE: ” J’òme, a settand’ànni, è cómme je pórche dóppe Natàle! Bèh, séme fàtti j’ànni e mmó ce sò’ rremàste i jórni! “

REGGINA: ” Eh, zì’ Pè’… è da ‘na settimàna che nte ficìvi veté’ cchiù… ma cómm’è? “

ZI’ PEPPE: ” Atéma sparagnà’, atéma… le nichèlle téne la cóta lìscia e se nen stém’attènti, scórtene léste léste… prò, ógge…”

REGGINA: ” Ogge che? “

ZI’ PEPPE: ” Reggì’, nce ficéme sendì’ àlla ggènte… Menecùccia, la nòra mé… vù’ le sapéte, è ‘na bbràva fémmena, ma…”

REGGINA: ” Ma le ché?…”

ZI’ PEPPE: ” Eh… quànne sì’ pìqquele te ‘mpàren’a pparlà’ e quànne sì’ rósse… t’atà stà zìtte! Bèh, lascéme pèrde ! “

REGGINA: ” Tè, zì’ Pè’, bbìvete ‘ne quartùcce, màgnete ‘sta lésca de pàne e dàtte, ‘gni tànde, ‘na moccecàta a ‘ste tuccìtte de càce…”

ZI’ PEPPE: ” Scìne, scìne, me vójie renfiatà’ ‘ne póche… le càce pequerìgne métte le scénn’àjie céjie… e nze pò’ sapé’!…”

REGGINA: ” Me stìv’a ddì’ de Menecùccia… “

ZI’ PEPPE: ” Alla vìta ce vò’ pruténzia, a zzìe sì’… ma che lla fémmena nce ss’appùra mài le jùste! “

REGGINA: ” Eppùre Menecùccia è tànde bbràva…”

ZI’ PEPPE: ” Bèh, se è pé’ quésse…”

REGGINA: ” E pé’ che àtre, allóra? “

ZI’ PEPPE: “Da càcche jórne nen fà’ che lliticà’ ch’Assuntìna! “

REGGINA: ” E che vvò’ da quélla bbràva vajiòla? “

ZI’ PEPPE, ormai consapevole che Reggina tenta spudoratamente di scavare un pò’ troppo nei propri fatti di famiglia, tronca il discorso…

ZI’ PEPPE: ” Reggì’… ì’ ne pòche sò’ ssùrde e ne póche ce fàcce… lòche ce sò’ ccapìte póche o gnènde… e ppó’, óh… la rógna chi la tè, se lla ‘ràtta! E mmó me nne vàjie…” (esce).

PIPPETTE: “E’ bbèlla la vìta se durésse! Reggì’, pé’ mmó pòrta ‘na gazzósa e quàttre bicchiéri, che quànt’è fèsta è fèsta! ” (24)

ZI’ ‘NDONIE: “Pé’ chi st’a spàsse è sèmbre fèsta! ” (25)

GAETANUCCE (rivolto a Zi’ ‘Ndonie): ” E stàtte zìtte… e tu le sà’ che Pippétte è ùne che pé’ppóche se ‘nfrégna e pé’ fàjie rabbunì’ ci atà fà’ le dunazióne!”

PIPPETTE (anche lui rivolto a Zi’ ‘Ndonie):” Lìvemette ‘nnànze… ca me fà’ ómbra! “

ZI’ NDONIE: ” E tu me pàri ‘ne jattóne ‘nguastìte che ce ss’àrza je pìe! “

OMERE (temendo che la disputa degeneri, interviene prontamente): ” E stètece zìtti… E vvù tenéte sèmbre je mùcche a témbe cattìve! ” (26)

PIPPETTE (rivolgendosi questa volta ad Omere): “Làssa pèrde, Omè’… che pùre tu fà’ cómme ‘je cucùle “

OMERE (risentito, agitando il suo berretto di capoguardia): “Oh, Pippé’… ècche còppola té tu e còppola téngh’ì’! “

REGGINA (interviene prontamente per evitare che la discussione degeneri): “A vvù j’àsene ve fréca sóle pé’ lle ‘récchie! Nen soffiéte ‘ncìm’àjie fóche! (poi, posando un boccale di vino sul tavolo)… Te, bevéteve quéste… che àjie ‘nguastìte, dàcce ‘n’ósse ca sse càrma! “

OMERE: ” E pùre tu, Reggì’… pé’ ‘ncornà’ si fàtt’appòsta! Léste, pòrta quéle ch’atà portà’… ch’a nnù ce piàce de lègge sèmbre àjie lìbbre de quarànta fóji!… E tu, Gaetanù’, nen refà’ cómme Corpetóste (27) che sse magnéva sùbbite le méjie càrte! “

GAETANUCCE: ” Aspettéte ‘ne póche… prìma che ‘ncomenzéme, Reggì’ prepàra ‘na lèsca de pàne pé’ dóppe… ma pé’ mmó (beve uno dopo l’altro ben due bicchieri di vino)…une pé’ ócchie e ùne pé’ je battócchie!…”

ZI’ ‘NDONIE: “Tu st’a ffà’ cómme je càne Calascèlla… che pé’ magnàsse ‘na sàgna, se scolétte ‘ne cuttùre de lavatùra de piàtte…”

‘MIDDIUCCE: “Oh… e mbè?! Quést’è le vìne fàtte che ll’ùa de Licèse… àtre che llavatùra de piàtte! “

GAETANUCCE: “Che ‘sse vìne ce sse pò accongià’ la ‘nzalàta! “

ZI’ ‘NDONIE: “Gaetanù’… tu si ffàtte cómme je callaràre che addó’ te tòcca, te tégne!… A prepòsite… ma quìjie vajióle de Guerrìne… addó’ stà che nen je véte? “

REGGINA: “Stà… addó’ atà sta… tànte ècche ce stéme nù’… e che vè a ffà’? “

REGGINA (rivolta al marito): ” Zì’ Pèppe, Menecùccia, Assuntìna, le liticàte: Middiù’!… èsse sótte ce stà caccosétta! “

‘MIDDIUCCE: ” Reggì’… chi tè i fiji ‘nz’atà fà’ maravìjia de nisciùne…”

REGGINA: ” E mbè? La fémmena è déjie pàtre e je màschie è délla màmma! A Guerrine ce pénz’ì’! “

‘MIDDIUCCE: ” Quéste, prò, te ll’atà recordà’ pùre quànte ‘ste vajióle se pìjia la mójie…(poi, quasi declamando)…quànne je fìjie màschie se pìjia la mójie, ìsse se nne va a spàsse e aj’àtri ce pìjiene le dòjie! “

REGGINA: ” Middiù’… quànne pàrli tu…fà’ sóle dànne!…”

‘MIDDIUCCE: ” …E tu, se nte sta zìtta, me fà’ pèrde pùr’i clièndi!
(si apre la porta) …óh, ècche Sergétta!… “

SERGETTA: ” Oh, sendìte ‘ne póche… sò’ vvìste d’escì’ ècche Zì’ Pèppe… jéva tònche tònche… ma ch’a fàtte je pòre vécchie? “

REGGINA: ” Eh… zì’ Péppe… dóppe magnàte, vò’ pùre bbéve! “

SERGETTA: ” Stéva ‘ne póche curiùse… quìjie atà tené’ càcche ròspe ‘ncórpe, atà tené’! “

REGGINA: ” Oddì’, Sergé’… nn’uprì’ la ‘ócca e cce tà’ fiàte!… “

SERGETTA: ” Reggì’… se nen pàrle, crèpe ‘ncórpe! “

‘MIDDIUCCE: ” … E tu, che té ‘na lèngua cómme ‘ne mète-mète, da mó che duìvi crepà’! “

SERGETTA: ” ‘Nzómma… a mmì’ m’òne mìsse je pùce àlla ‘récchia… àlla càsa de Menecùccia sò’ sentùte ji strìlli… Assuntìna stéva che j’ócchi rùsci rùsci… caccosétt’è succésse…”

‘MIDDIUCCE: “Agnùne atà bbatà’ àlle còrna sé! “

REGGINA: “Sergé’… e tu vìte, sìnte e stàtte zìtta… e cérca de chiùte ‘n’ócchie ! “

SERGETTA: “Reggì’… ì’ pòzze chiùte ‘n’ócchie… nò tittiddù’! Oh, ì’ stév’ècche p’addommannà’… a ‘dommannà’ nce sse remétte gnènde…”

REGGINA: “Scìne, ma tu nen sì addommannàte gnènde… tu sì jettàte ddù’ pé’ raccòlle trè… e che tte pòzze dìce, ì’, porèlla?…”

‘MIDDIUCCE (rivolgendosi a Sergetta che accenna ad uscire): “Sergé’… va a chiappà’ i pùci a màmmeta! “

SERGETTA (punta nel vivo, si avvia decisamente verso l’uscio): “Middiù’… e tu ógne bòtta ‘na ‘ndàcchia!? “

Inizia la partita: Omere e Gaetanucce avversari di Pippette e Zi’ ‘Ndonie je Pinghe.

PIPPETTE: “Bàsta che lle chiàcchiere! ‘Ncomenzéme:
je rré de bastóne dà le càrte! “

ZI‘ ‘NDONIE: ” Pé’ mmó pìjiete quésta! “

OMERE: ” E’ méjie quéssa che ‘na pascionàt’àlla schìna! “

PIPPETTE (rivolto a Zi’ ‘Ndonie): ” E tu nen si bbóne mànch’a ggiocà’ a àssepìjiatùtte! “

GAETANUCCE: ” A prepòsite d’àssepìjiatùtte… ècche ‘ne béj’àsse! “

PIPPETTE: ” E’ méjie a ccalà’ la sòcera dàlla finèstra che ccalà’ j’àsse! “

GAETANUCCE: “E pròpia tu pàrle… nte si sposàte e addó’ la pìji la sòcera? “

PIPPETTE: ” Méche ca téche! Ma pecché tu addó’ la pìji? “

GAETANUCCE: ” Tu si dìtte che vvulìvi calà la sòcera dàlla finèstra… nnò’ ì’! “

Riprendono le “ostilità” tra Middiucce e Reggina.

‘MIDDIUCCE: ” Eh, Reggì’… ma quéla vajiòlétta d’Assuntìna…”

REGGINA (troncando le parole sulla bocca del marito): “Ah! e mmó pùre tu te cce mìtte? Agnùne tè i fìji sì… e nnù tenéme Guerrìne nóstre…”

‘MIDDIUCCE: ” Quìjie caliottóne…”

REGGINA: ” Làssa pèrde, Middiù’, làssa pèrde! “

‘MIDDIUCCE: “Te dòle, èh?… Bèh, comùnque tùtte sarrìa bbón’a ssapé’!”

REGGINA: “Làssa pèrde, Middiù’, làssa pèrde, ca sinnó’… prìma o pó’ cacchidùne ce fiònna la biastéma pùre a nnù’! “

‘MIDDIUCCE: “E nte proccupà’, Reggì’… che se la biastéma collerrìa, sarrìa ‘ne mùnne de strùppi… e ‘mméce…”

Entra ‘Lisandre.

‘LISANDRE: ” Bongiórne a tùtti! “

REGGINA: ” Che tte sèrve, compà’ ‘Lisà’? “

‘LISANDRE: ” Dàmme ‘ne mése lìtre de quéle rùsce… mìttemelle a ‘ste fiàsche “

REGGINA: 
” Middiù’, tè… v’a caccià’ le vìne… (esce momentaneamente ‘Middiucce)… èh, compà’ ‘Lisà’… sò’ sentùte dì’ caccosétta d’Assuntìna de Menecùccia…”

‘LISANDRE: ” Oddì’, nce ficéme sendì’ àlla gènte, zìtte! Atà remané’ tùtte tra de nù… “

REGGINA: ” Scìne, tra de nù… tré-quattremìla… ècche, appéna s’appùra caccosétta de precìse, ncàp’a masséra… rrùprete céle!… “

‘LISANDRE: “De precìse se sà póche, commà’… prò…cérte che… ‘gni givintù je sfìzie se je càccia e ppó’ remàn’appojàt’a ‘na cannùccia!”

REGGINA: ” Oddì’, compà’… e nen parlà’ ‘nciànfriche! S’atà parlà’, pàrla e sinnó’… “

‘LISANDRE: ” Commàre Reggì’… àjie jórne de mó… nen te pó’ fità’ mànche
 délla pèttela délla camìcia che pùrte! “

REGGINA: ” Ma pecché… Menecùccia tè càcche guàje? E quéla vajiolétta d’Assuntìna… m’ha dìtte Sergètta… “

‘LISANDRE: ” E che potéva cumbinà’, quél’è ancóra ‘na muccelósa!?… Prò, i vajiùli de mó… “

REGGINA: ” Che c’éntrane, mó, i vajiùli? … A ‘sse vajiolétte ce pùzza ancóra la ‘ócca de làtte! “

‘LISANDRE: ” Le vajiolétte che chi je cunbìnene je ‘mpìcce? Che ji vajiùli.. o nó, Reggì’? “

REGGINA: ” Aaah…ma, allóra, de ‘mpicce se tràtta… “

‘LISANDRE: ” Oddì’, nóne commà’… ma che st’a penzà’ mó? I’ stev’a ddì’ cuscì’… tànde pé’ ddì’… “

REGGINA: ” Ma ‘ntànde le sì dìtte… e se lle sì dìtte…”

‘LISANDRE: ” Bèh, je témbe recròpe tùtte… commàre Reggì’, ficéme ‘na paròla de méne… che chi spùta pé’ ll’ària ce recascà’ ‘nfàccia! “

REGGINA (segnandosi il capo): “Ddì’ ne lìbbra Signóre, nóne, nóne compà’ ‘Lisà’…”

‘LISANDRE: ” Bèh, mettémece ‘na prèta ‘ncìma…”

REGGINA: ” Scìne… ma, allóra, Assuntìna…j’ha cumbinàte, o nó… sse ‘mpìcce? “

‘LISANDRE: ” Ah, ì’ nen sàcce gnènte… ma mó se tràtta d’appurà’ chi ha stàte…”

REGGINA: ” Chi ha stàte a ffà’ che? “

‘LISANDRE (vedendo ‘Middiucce che rientra):
“Ma che nne sàcce ì’, poréjie?… Middiù’ ècchete i sórdi e dàmme ‘sse mése lìtre che ténghe ne póche de prèscia! “

Esce ‘Lisandre.

‘MIDDIUCCE: ” Ma che stést’a remucinà’, Reggì’? Atà st’attènta quànne pàrli che ‘Lisandre: quìjie, pé’ lla léngua, è pégge de ‘na fémmena… se te mócceca, t’avveléna! “

REGGINA: “E’ lle vére, Middiù’.. ma quànn’je vàs’è cùrme, sbòtta fòre!”

‘MIDDIUCCE: ” De quàsse vàse se tràtta, Reggì’? “

REGGINA: ” Assuntìna de Menecùccia, nen me ‘urrìa sbajià’ ma… pàre che ha cumbinàte je ‘mpìcce…”

‘MIDDIUCCE: “Eèèèh!! …e mmó se tràtta de scrupì’ j’ardarìne!… Che chi j’ha cumbinàte je ‘mpìcce, Reggì’? “

REGGINA: ” E’ pròpia quéle che nen sàcce, Middiù’… ‘àtte ‘ne póche de témbe… quéle che nze fà, nze sà! “

‘MIDDIUCCE (pensieroso): “Eh, Reggì’… Guerrìne nóstre, da càcche jórne, je véte ‘ne póche curiùse…”

REGGINA: ” E che c’éntra, mó, quésse? “

‘MIDDIUCCE: ” Oddì’… nen c’éntra gnènde, prò…”

REGGINA: ” Prò che? Middiù’… Guerrìne è je fìjie mì’! “

‘MIDDIUCCE: ” E pròpia pé’ quéste che te lle stév’a ddìce…”

REGGINA: ” Middiù’… nen me fà’ ‘scì’ fòre dàje cànghene… ma mó de prìma mmatìna vó’ rencomenzà’? “

‘MIDDIUCCE: ” Guerrine, ‘nquant’a cervèlla, è rremàste ‘na creatùra… ma pé’ lle réste… da mó c’ha ‘mpelàte! “

REGGINA: ” Ma che stém’a mmischià’ l’èrba ‘mèrica che ji restoppeùni? Middiù’… ma che st’a succède? Prìma Sergétta, pó’ ‘Lisàndre…”

‘MIDDIUCCE: “Ecche ce mànca sóle Conzolìna… e mmó’ la fèst’è complèta! “

Entra Conzolina.

‘MIDDIUCCE: ” Nùmmin’je diàvele e ce spùntene le còrna!…Nz’hò ffàtt’a ttémb’a ddìlle e… èccal’èh… “

REGGINA: ” Ecche la vèspra: notìzia lèsta! “

‘MIDDIUCCE: ” Eh, Conzolì’… cómm’è, mó pùre tu te si mmìss’a bbéve?

CONZOLINA: ” E tu le sà’ che nen béve! “

‘MIDDIUCCE: ” Bèh, è je sóle vìzzie che nen té! “

CONZOLINA: ” Reggì’, Middiù’… le séte sapùte d’Assuntìna? Pòra vajiòla, se st’a strùje cómme ‘na cannéla! Cérte, je ‘mpìcce j’hanne cumbinàte… e mmó…! “

REGGINA: ” Ma de precìse che sse dìce? “

CONZOLINA: ” Bèh, de precìse… gnènde, ma… cérte che quéla pòra Assuntìna… caccosétta ha fàtte!… “

REGGINA: ” Essù, Conzolì’… che je témbe tùtte s’aggiusta… cérte che Menecùccia e Francùcce…”

CONZOLINA: ” Stànne pégge de vù’! “

REGGINA: ” Nù’? E che c’entréme, nù’? Pàrle chiàre, Conzolì’!”

CONZOLINA: “Gnènde, gnènde… le sà’ cómm’è… tànde pé’ ddì’ caccósa! “

REGGINA: ” Ma pecché sì vvenùta pròpia ècche a ffà’ ‘ssi discórzi? “

CONZOLINA: “Bèh, vù’ le sapéte ch’ì’ ténghe je còre bbóne e… se pòzze dàvve ‘na màne, ‘ne cusìjie, ‘na spénta… “

REGGINA: ” Pé’ derrupàcce càp’abbàll’a ‘ne sprefùnne… “

CONZOLINA (messa alle strette, non trova via d’uscita… ma non ha il coraggio di rivelare ciò che, appare chiaro, sa perfettamente):
“Matònna Petracquàle mé’, pènzece tù! “

‘MIDDIUCCE: “Conzolì’, agnùne de nù’, tànde pé’ passà’ je témbe, càcche chiàchiera la fà’… ma la léngua té’ tàjia e ccùce méjie de ‘na sartòra! “

CONZOLINA: “Ficétemenne ì’… che quéle de ógge se sà… sóle Ggesù Crìste pò sapé’ ch’atà succèt’addimàne! ” (esce).

La partita a carte, intanto, continua…

ZI’ ‘NDONIE: “Quànne je rré càsca, j’àsse trèma! “

OMERE (rivolto a Gaetanucce): ” A mmàne piéna, ce sse reména! “

PIPPETTE: ” Ce nne fùssere de ‘ssi pellastrùni quìssi! “

GAETANUCCE (rivolto a Zi’ ‘Ndonie):
“Essè… và’ retroènne la pìpp’e lla té ‘mmócca! “

ZI‘ ‘NDONIE: “Bèh… ì’ nen sò’ ùne che tìra la rècchia… tànte che lla càrta nce ss’è arriccàte mài nisciùne! “

OMERE: “Ess’è ffèsta d’àsse, Zì’ ‘Ndò’…”

PIPPETTE: “La jàtta che nen potétt’arrivà’ àjie presùtte dicétte ch’èva rànciche!”

GAETANUCCE: “Càrta vè… giocatóre s’avànda! “

ZI‘ ‘NDONIE: “Quèst’è quélla che cce ‘oléva! “

OMERE: “E’ pròpia le vére, oh… la càrta è cómme la màmma: vvò’ bbène àjie cchiù scème! “

PIPPETTE: “Ecche, Zì’ ‘Ndò’… ‘sta partìta… me sà che se nen la vencéme, la ‘mpattéme! “

GAETANUCCE: “Le che? Ecche si rremàste che je fiorellìne ‘ncùie! Pippé’… vàtt’a ‘mparà’, và’! “

ZI‘ ‘NDONIE: ” Pippé’, ècche séme fàtte la primièra ‘je cafóne!… “

OMERE: “Aretìrete cappelló’…”

GAETANUCCE: “Sì quàsce perdùte, Pippé’: ‘ncomènz’a preparà’ càcche nichèlla pé’ pacà’ ‘ne mése lìtre! “

(Un attimo di silenzio, poi…)

REGGINA (con tono dimesso): “Middiù’… Sergètta, ‘Lisàndre, Conzolìna… e ppó’ tùtt’e ttrè ècche… una apprésse àll’àtra… té raggióne pròpia tù… me sà che Guerrìne, fìjiete…”

‘MIDDIUCCE: ” E te paréva! Prìma èva je fìjie sì’ e mmó che pùzza d’abbrùcie, àll’ambruvvìsa… è divendàte je fìjie mì’… ma cómm’è stràne je mùnne! “

REGGINA: ” Mó sténgh’a ccapì’… ècche, pecché, da maddimàne cétte me stéven’a ffischià’ le ”récchie!…”

‘MIDDIUCCE: ” Nen st’a ffà’ i miràqueli, Reggì’… appéna ch’arrìva ‘sse caliottóne de fìjiete me je róceche! “

REGGINA: ” A tùtti pò’ succède, Middiù’… e quìjie, Guerrìne, chi sà cómme st’a ffà’ ‘ncórpe!… Vergugnùse comm’è…”

‘MIDDIUCCE: ” Ma quànte stév’a ffà’ j’assàrd’àlla bbajonétta ch’Assuntìna, nen èva vergugnùse… “

REGGINA: ” Pò’ èsse pùre che ce stém’a sbajià’ e Guerrìne mì’ nen c’éntra gnènde… oppuraménde quìsse ce dìce tùtte quànde e… peccàte confessàte è mése perdonàte! “

‘MIDDIUCCE: ” Perdonàte? E mmó ce ll’atéma veté’ a tu pé’ tu… “

REGGINA: ” Oddì’, Middiù’… e nen me dà’ le pén’àjie còre… che me ss’è fàtte cómme quìjie ‘je pucinéjie…”

‘MIDDIUCCE: ” Ha fàtte sótte sótte, ‘sse mammócce… ma mó, fàjie ‘ntrà’ che cce pénz’ì’…”

REGGINA (esausta, siede su una sedia): ” Middiù’… me mànca je refiàte… dàmme ‘ne bicchiére… de quélle fòrte… le siciliàne…”

‘Middiucce mesce un bicchiere di vino alla moglie che lo trangugia velocemente.

‘MIDDIUCCE: ” Salùte, Reggì’…”

REGGINA: ” Middiù’, fàlle pé’ mmì’… nce dìce gnènde… làsseje ì’… che ppó’ tùtte s’aggiùsta! “

‘MIDDIUCCE (cambia atteggiamento e tono della voce): ” Reggì’… pùre staòta vójie fà’ cómme dìci tu, ma… “

Improvvisamente si ode un inno di tipo marziale: Pippette abbandona frettolosamente le carte da gioco sul tavolo, balza in piedi e scatta sull’attenti, petto in fuori, sguardo fisso sul vuoto…

ZI‘ ‘NDONIE: ” Giòca, Pippé’… e nen ì’ cerchènne le zélle!…”

OMERE: ” Làssa stà, Zì’ ‘Ndò’… “

GAETANUCCE: “Nen je zezzecà’…è je sóle muménte che nen rèsce a ffà’ dànne!”

PIPPETTE, muto ed immobile, persevera nell’atteggiamento assunto sino a quando non si ode più l’inno.

ZI‘ ‘NDONIE: ” Eh, Pippé’… ma che t’èva mocceccàte la mósca zzè-zzè oppuraménde t’èv pijiàte j’azzìjie ‘ncùie ? “

PIPPETTE: ” T’atà stà zìtte… e chiuttóste lèvete je cappéjie quànde sìndi ‘ssa mùsica! “

ZI‘ ‘NDONIE: ” La mùsica a mmì’ nen m’è màì piaciùta… mànche quélla che sonéva la bànda de Castrùcce (28)… atà penzà’ che ì’, che tùtte je rispétte pé’ Dón Giuànne Valènde e pé’ je Véscheve Marcéjie Bagnòle (29), pé’ nen levàmme je cappéjie quànde da San Nicòla la pritissióne déjie Vennardì Sànde s’abbìa vérze je Carvàrie(30), le sà’ che ffàcce? “

OMERE: ” Che ffà’, che ffà’? “

ZI‘ ‘NDONIE:” Je cappéjie nen me je métte … e cuscì nen me j’atènca levà’… e ffréchete… e ssò’ sistimàte Ròcche che tùtta la Ròcca! “

PIPPETTE: ” Quànde sìndi ‘sta mùsica, prò, te j’atà levà’…e lléste! “

ZI‘ ‘NDONIE: ” Ma chi ha fàtte ‘ssa mùsica, m’ha dàte a mmagnà’ a mmì’, poròme? A Ffùcine, àlla Pennerìna o àlla Pucìna… che je bbiènde ‘ncìm’àlla ‘ròppa o la sarrècchia appiccàta ‘ncùje… vè’ che méche quìsse délla mùsica? “

OMERE: ” Zì’ ‘Ndò’… ‘na paròla de méne, ca sinnó’ succèd’je quarantòtte! “

PIPPETTE: ” Atéma dà’ tùtti je bbóne esémbie… pecché l’Itàglia atà divendà’ cchiù bèlla, cchiù onèsta e cchiù rispettàta de prìma: ècche, lòche e… ‘ntùtt’je mùnne! “

ZI‘ ‘NDONIE: ” … E je mùnne è tànde rósse e pròpia ì’, ècche, àlla candìna de Middiùcce, aténca dà’ je bbóne esémbie? E sìnde ppó’, Pippé’, a prepòsite de bbóne esémbie… è pé’ quéste ch’a quìjie bbràve cristiàne de Dón Andònie Durànte (31), je direttóre délle scòle de Barzoràne…’gni tànde ce séte fàtte ‘ne bbóne vattènte? Eh, Pippé’!? “

PIPPETTE: ” Quìjie pènza tróppe e schiórte… e ‘na bbòna rentortàta àlla schina ce sèrve pé’ reportàjie pé’ lla vìa derìtta! ‘N’òme ch’àlla scòla atà ‘mbarà’ caccosétt’a tùtti quànti, atà èsse cchiù méjie dej’àtri… e ‘mméce… pòri fìji nóstri!… Ecche, se nen stém’attènde, le famìjie se nne vànne’a capetùmmele! “

ZI‘ ‘NDONIE: ” ‘Nzómma a zàmbe pé’ ll’ària… e a prepòsite de famìjie e de fìji… i tì’ a ddó’ stànne? “

PIPPETTE: ” I’ nen me sò’ sposàte pecché la famìjia cùsta tróppe… e ì’ sò’ sparagnàte pé’ ppenzà’ àlla Pàtria… “

ZI‘ ‘NDONIE: “… E sparagnènne sparagnènne… te si magnàte tùtta la pàrte délla Chiùsa che pàtrete, j’avvocàte Dón Pàole (32), t’ha lassàte quànde ha stiràte le zàmbe sótt’àlle macère déjie tarramùte!”

PIPPETTE: ” Zì’ ‘Ndò’, tu và’ cerchènne rógna… stàtte zìtte… e cerchéme tùtti quàndi d’èsse bbràvi e onèsti… pé’ lla Pàtria e pé’ je Rré! “

ZI‘ ‘NDONIE: ” Me piàce l’onestà, me piàce… èh, Pippé’, raccóntace pó’ le cómm’è che t’hànne ammollàte ‘na bbèlla condànna pecché, sótte sótte, ìvi vennènne quélla provelétta…(33) che sse fà’ che ‘na spècie de papàmmere… che se te la pìji ‘ncumìnci a vveté’ j’àseni che vvólene… e Gaetanùcce che nen bbéve cchiù! “

GAETANUCCE: “Addó’ stànne ‘ssi papàmmeri, che ji vójie streppà’ e abbrucià’ tùtti quàndi! “

PIPPETTE(cercando di troncare il discorso per superare l’imbarazzo che Zi’ ‘Ndonie gli sta procurando nel ricordargli spiacevoli fatti):
“La Pàtria e je Rré… le réste cónta póche! “

ZI’ ‘NDONIE: “E a prepòsite de Pàtria… ma je sordàte je sì ffàtte? Alla guèrra cóntr’àj’austrési ce sì ìte? “(34)

PIPPETTE: “E che ssò’, mó, j’austrési? “

ZI’ ‘NDONIE: ” ‘Nzómma j’austrìachi! “

PIPPETTE: “E le sànne tùtti che ì’ ténghe j’attrìte, le rèume… ‘nzómma i dolùri àll’òssa…”(35)

ZI‘ ‘NDONIE: “…E mìntre tùtti nù’, che je moschétte ‘mmàne, le frìdde, la fàme e le schioppettàte che te zzonévene àlle ”récchie… jèmme spérzi pé’ lle mondàgne… Pippétte se lamendéva pé’ ji dolùri àll’òssa… e sse stéva che lle sperànze té’ la Pàtria èva bèlla che ffrecàta, èva! “

PIPPETTE (adirato per essere stato oggetto di derisione e per non avere più argomenti da opporre a Zi’ ‘Ndonie): “Ténghe ‘ne póche da fà’… me nne vàjie… è méjie pé’ tùtti! “(si allontana minaccioso).

ZI‘ ‘NDONIE: “Bèh, ì’ sò’ je Pìnghe… ì’ càmbe che lle ì’ pé’ Ffùcine e àlla Pennerìna… ì’ giòche sóle pé’ pazzià’ e pé’ ffà’ reposà’ ‘ne póche le cervèlla e nen penzà’ àlle patàne da vénne e àlle cambiàle da pacà’ àjie Bànche de Nàpele… ècche, ‘mméce, se tràtta sóle de ‘nguastìsse! “

OMERE (commentando l’atteggiamento di Pippette): “Chi è zellùse, è zellùse sèmbre!… Ci ha piaciùte de fà’ sèmbre je sparapanzóne… è ìte ficènne sèmbre je sbrafànde… e mmó?
Cavàjie de carròzza: bèlla ggivintù e trìste vecchiàra… èsse, àlla prìma sallìta, se ‘mpónta j’àsene! Guerrì’…Oddì’, Middiù’, nte vójie màle… me sò’ sbajiàte e sò chiamàte quìjie vajióle de fìjiete… comùnque pé’ mmó ségna àlla libbrétta e addimàne se vète chi atà pacà’ “

MIDDIUCCE: “Maddimàne tùtti m’addommànnene de Guerrine… ma comm’è?… E a prepòsite de libbrétta: da mó che stém’a ssegnà’! Quànte i ficéme i cùnti? Che nen ji ficéme mó, léste, léste? “

GAETANUCCE: “Léste léste?…E nóne, Middiù’…ì’ me lla sò’ ffàtta sèmbre jòppeca jòppeca… “

MIDDIUCCE: “Gaetanù’… vajióle me tte recòrde… ma rósse quànte ce divìndi? Chi se mbréna che ttì, nen se fìjia mài! “

GAETANUCCE: “Middiù’… e tu le sà’ che chi che lle póche sà’ cambà’, sta bbóne avùnque stà!… “

ZI‘ ‘NDONIE: “Dicétte Purginèlla: quànte magnàte me sò’ pèrze pé’ ji sórdi che nen ténghe!… Sìndi ppó’, Gaetanù’…quìsse è Pippétte… e tu? Che nte ‘mpàri a piecà’ ‘ne póche la schìna: ècche ce sta tànte da laorà’… presémbie, quìjie de Lùche, Dón Pàole Ciòcce (36), st’a ffrabbicà’ ancóra je commùne gnóve… addommànna se ce sta póste pùre pé’ tti…”

GAETANUCCE: “E chi je conósce quìjie de Lùche? “

ZI’ ‘NDONIE: “E allóra addommànnale ajie ‘ngegnére Màllie, je fìjie de Mùzzie… je prefessóre Jétte (37)… je direttóre délle scòle: quìje, lòche, fa tùtt’ìsse… “

GAETANUCCE: “Ma ì’ ténghe j’ànni mì’… e pròpia mó, Zì’ ‘Ndò’?… “

ZI’ ‘NDONIE: “Oppuraménte v’a quìjie déjie Ciquelàne, de Bórghecòllefrécate, Dón Elìa Micàngele (38) che st’a ddà’ ‘n’allargàt’ajie tribbunàle e st’a ffà’ le fógne ècche e lòche pé’ tùtt’Avezzàne… “

GAETANUCCE: “E che ssò’, mó, ‘sse fógne? “

ZI‘ ‘NDONIE: “Sò’ cèrti tùbbi rencavezàti sótte tèrra, addó’ ce pàssa tùtte le purcarìe déjie mùnne… dóppe la fuènza déll’àcqua l’abbìa vérze je Puzzìjie…” (39)

GAETANUCCE: “Oddì’, poréj’a mmì! …E se lòch’avéntre ce currésse le vìne, pùre pùre… ma che quéla rróbba… Gaetanùcce, le màne, pròpia nce lle métte! “

ZI‘ ‘NDONIE (rassegnato difronte all’ostinazione di Gaetanucce):
“Chiuttóste nen arzà’ trópp’je ‘ràcce… i témbi se sò’ cagnàti, Gaetanù’… ècche, sótte la cénnere, cùcuma je fóche! “

‘MIDDIUCCE: “Bèh, séte ddù’ bbràvi caròfeni… (subito dopo rivolgendosi al figlio Guerrine appena entrato)… ànzi trè! “

REGGINA (rivolgendosi al marito): “… Anzi quàttre! “

GAETANUCCE: “Oòòhhh… ècche Guerrìne nóstre… finarmènte! “

REGGINA: “Ma che voléte, maddimà’, da ‘sse vajióle ? “

GAETANUCCE: “Gnènte, gnènte… e che ppòzze volé’ da ‘sse muccelusìtte? “

‘MIDDIUCCE: “Bèh, Guerrì’… pé’ ‘ne pàre d’óra ì’ e màmmeta nce stéme… tenéme ‘ne póche da fà’… té la còccia ‘ncìm’àlle spàlle e recòrdete: se te dàne, pìjia… ma se nte dàne, cérca! “
(escono seguiti, subito dopo, da Zi’ ‘Ndonie).

Guerrinerimasto solo a governare la cantina, si agita in preda ai suoi pensieri...

GAETANUCCE: “Guerrì’… ‘n’àtre mése lìtre… e ‘na lésca de pàne che ‘ne póche de presùtte… ch’a pànza piéna se raggióna méjie! “

GUERRINE:” …E de che atéma raggionà’, Gaetanù’? “

GAETANUCCE: “Eh… chi nen tè ggedìzie mmalaménte la raccónta! “

GUERRINE (infastidito):”Gaetanù’.. ma che st’a ddì’? Ma che vó sapé’?”

GAETANUCCE: “Guerrì’, la verità è cómme l’ójie: vè sèmbr’a gàlla! “

GUERRINE: “Oh, ‘na paròla cattìva ‘ncìpa… ma ‘na paròla bbòna te scìpa: che vvó dì’, Gaetanù’? “

GAETANUCCE: “Bèh, mó te lla dìch’ì’ la méssa candàta: te pòzzene ‘ntreccòce cómme le ciammellétte, si cumbinàte je ‘mpìcce, nó? E quànde te lla spùse Assuntìna? La fémmena, le sà’, nen pòrta quànde la jàtta… e allóra? “

GUERRINE è trasecolato per l’affermazione categorica di Gaetanucce che non ammette repliche. Dopo un attimo di smarrimento, mostra interesse a continuare il colloquio.

GUERRINE: “Gaetanù’, sò’ béjie che cótt’e stracótte… ma Gerzomìna…”

GAETANUCCE: “T’ha portàte ‘na léttra d’Assuntìna addó’ nce stà scrìtta la verità! “

GUERRINE: “Gaetanù’… quéssa arepùnnela pé’ lla nòtte Natàle: la sò’ lètta pròp’ì’…”

GAETANUCCE: “Guerrì’… a tì t’ha cascàte le càsce ‘ncìm’àji maccarùni! Francùcce tè sóle Assuntìna e Ciccùcce… e lla róbb’è tànda! “

GUERRINE: “Làssa pèrde, Gaetanù’ che lla càsa cchiù bbèlla è quéla addó’ ce sta j’accórde! “

GAETANUCCE: “Scìne, scìne… ma sènza le rocechìme, j’accórde se scrìa cómme la càm’àlla tramondàna! “

GUERRINE: “Eh, Gaetanù’… ma sì sicùre de quéle che stìv’a ddìce de Gerzomìna? La léttra… “

GAETANUCCE: “Dàmmela ppó’, ‘sta léttra… leggémela ‘nzémmia ! “

Guerrine fruga in tasca, tira fuori la lettera e la porge a Gaetanucce che la legge e la commenta con gesti eloquenti e significativi.

GAETANUCCE: “Guerrì’, è méjie che nte fà’ veté’ cchiù ècche ‘ntórn’a ccàsa: se pàtreme t’acchiàppa te sdellènza e s’acquànte te ‘ncùntri che màmma… bèh quéla te recròpe de biastéme!… I’ vurrìa ‘ne pézze d’òme e tu te nne vùli che ‘ne zùffie… me cce ‘olésse ùne capàce de zappà’ e a ti nte piàce de piecà’ la schìna… me parìvi ‘na cèrqua e ‘mméce si ‘na sàvecia piagnènne… e ppó’ ì’ vójie chi me vò’ bbène e tu me si mancàte de rispétte… e ppó’ nn’è mànche le vére quélle che và dicènne la gènte délle tèrre, délle vàcche e délle stàlle… tu, ‘nfàccia, ce té sortànte càcche céquie!
Guerrì’, quéle ch’a stàte ha stàte, tànte nen è succésse gnènte!
Guerrì’, finarmènte le sò’ ccapìte: tu nen si pé’ mmì… lasséme pèrde e nze ne pàrla cchiù!… Assuntìna.”

GUERRINE: “Bèh, le sì sentùte, nó? “

GAETANUCCE: “Ma è pussibbéle che tu mó nen nzi capite gnènde! Gerzomìna è ‘na streòna… quéla ha scritte tutte alla riversa de quele ch’a ditte Assuntina! …Assuntìna te vò’ bbène… e se st’a strùie pé’ ttì…”

GUERRINE: “Ma… è pròpia le vére? “

GAETANUCCE: “Làssa fà’ a Gaetanùcce, che sa je mestiére si, nó? … E pòrta sùbbite ‘n’àtre quartùcce… che me s’è assucàte je cannaròzze a fòrza de lègge ‘sse fessarìe! “

GUERRINE: “Ecchete mése lìtre, Gaetanù’…. e bbìve, che ógge pàca Guerrine! “

Gaetanucce sorseggia rapidamente il suo vino poi, mentre esce, commenta l’accaduto e da le sue assicurazioni al giovane.

GAETANUCCE: “I’ scì che sò’ ‘n’òme, àtre che Gerzomìna!… Guerrì’ a ‘n’àtre póche, tònche tònche m’abbìe vérze la barràcca de Francùcce, ce spiéche tùtta la custióne pé’ ffìl’e pé’ sségne.. e ppó’ ve le fàcce veté’ ì’ chi è Gaetanùcce… “

GUERRINE: “Scìne, Gaetanù… ma léste léste e nnò tònche tònche! “

GAETANUCCE: “Le sì, óh… Gerzomìn’e Gaetanùcce… e scì’ nó: je diàvele e l’àcqua sànta! (indica il vino nel suo bicchiere)… Gaetanùcc’è sèmpre Gaetanùcce e mó ve le fàcce veté’…” (esce).

Fine dell’atto secondo.

Giovanbattista Pitoni 

Atto secondo-Je ' mpicce d'Assuntina

t4

Atto secondo-Je ' mpicce d'Assuntina

avezzano t4

t5