t1

Comune di Avezzano

t2

Questa opera è protetta dalla SIAE ISCRIZIONE – Sezione D.O.R. N° 111101 del 9.04.1996
La barracca de Francucce

Personaggi (in ordine di apparizione):

MENECUCCIA: mamma di Assuntina.

ASSUNTINA: giovanetta compromessa da Guerrine.

FRANCUCCE: padre di Assuntina.

MARFISA: comare, amica d’infanzia di Menecuccia.

SERGETTA: popolana del rione S.Nicola, figlia naturale di Don Serge Rampa, sorella di Omere.

VERGINIA: popolana di professione “pettenara”, l’antesignana della moderna parrucchiera.

GERZOMINA: falsa amica d’Assuntina, segretamente innamorata di Guerrine.

GAETANUCCE: vecchio, scapolo impenitente, amante del buon vino, ruffiano di donne innamorate ed analfabete.

Menecuccia è in preda ad ira quasi incontenibile: la figlia Assuntina, poco più che adolescente, è rimasta incinta! La mamma cerca di sapere il nome del giovane che l’ha compromessa, ma la ragazza è ostinata e tace…

MENECUCCIA: ” Eccal’èh… la vì’ ‘nt’è bbèlla! Nn’ha mìsse mànche je scajiózze, ce pùzz’ancóra la ‘ócca de làtte… e sótte sótte me frechéva: nen pùzz’avé’ bbène, nen me nne pòzze fà’ capàce!…Oddì, porèll’a mmì! ” (porta le mani alla testa in segno di disperazione).
” Tu nen pàrli… ma ì’ te stèlle che ll’accétta! Cómme se chiàma quìjie mammócce che t’ha ‘rruinàte?
Ma nen le sà’ che se nen me dìcì chi ha stàte, tu remàni nammés’àlla vìa e nnù ce atéma ì’ a fionnà’ àlla tranciàta pé’ lla vergógna? “
Té le cervèlla de ‘na cràstica… ma t’aggiùst’ì’ pé’ lle fèste!…”
Si avvicina minacciosa alla figlia che, impaurita, s’alza e trova riparo verso il lato opposto della stanza.
Quànt’ha fàtte nàsce a tì Gesù Crìste… nen èva méjie che ficéva nàsce ‘ne pequerìjie? Arméne a Pàsqua ce renfiatèmme!
(Indica la figlia che, nel frattempo, è tornata a sedere e tace).
Oppuramènte èva méjie che nascéva ‘n’àtre màschie accuscì, mó, ùne se nne jév’a ffàsse fràte picózze e ‘n’àtre s’arrollév’àji càrbignéri… e stèmme bbóni pùre nù… ma ‘sse bracalóne de pàtrete nn’è stàte bbóne mànch’a ffà’ ‘n’àtre fìjie màschie e mó ècche cómme ce retroéme: a cùje scopérte! “
(Assuntina scuote la testa in segno di disapprovazione per quanto affermato dalla madre).
“Mà’, vàji’a portà’ ‘ne piattùcce de cannaruzzit’e fascióli a zì’ ‘Ngelina che st’a ‘ne fùnne de létte e nze pò mòve”… e Menecuccia bbevéva!
“Mà’, me vàji’a confessà’ a Dón Giuànne Valènde (1)… e Menecuccia bbevéva!
“Mà’, vàji’a portà’ ‘na maniàta de coreòla àlla cunélla che ss’atà fijià’ “… e Menecuccia bbevéva!
Mó… i cannaruzzìtti de zì’ ‘Ngelina te ji fìcch’àlla fròce dèjie nàse, se nen me dìcì chi ha stàte e addó’ te sì ìt’a rreotrejà’, brùtta puzzòna! “

Si lancia verso la figlia che si sottrae alle ire della madre correndo intorno al tavolo. Menecuccia la rincorre ma Assuntina, più giovane e più agile, continua a sfuggire gridando.
Si apre improvvisamente la porta ed appare Francucce.

FRANCUCCE: ” Sò’ ‘ntìse de strillà’: ch’è succésse? “

MENECUCCIA: ” E pecché nen l’addommànni a fìjieta? “

FRANCUCCE: ” Eh, Menecù’… ma cómm’è? Quànt’è bbràva è fìjia a tì e quànt’è mmalamènt’è fìji’a mmì?… “

MENECUCCIA: ” Làssa pèrde, Francù’!… “

FRANCUCCE: ” Làssa pèrde ‘ne càcchie! Ma ch’à fàtte ‘ssa pòra vajiòla de fìjieta? “

MENECUCCIA: ” E chiàmela pùre vajiòla: ècche la jènca è divendàta vàcca! “

FRANCUCCE: ” Bèh, che je témbe se capìsce: tùtte le jencarèlle divèndene vàcche… che ce sèrve la spiéca? “

MENECUCCIA: ” Francù’, èsse a ‘n’àtre póche nàsce je jencaréjie! “

FRANCUCCE: ” Ma che st’a ddì’, mó? Trè mési fà sò’ portàte la vàcca àlla mónta déjie tòre de Turlò’ lóche àlla Cavallaréccia (2)… e che nen le sà’ che le vàcche pòrtene dièce mési? Alla scòla nce sò’ ìte tànte… ma àlle Sòre de Sànta Catarìna (3) caccosétta me lla dovétte ‘mparà’ e finènt’a quéste ce arrìve pùr’ì’: dùnque a dièce ce lìve trè e ce remàne sètte. Menecù’ ce mànchene sètte mési! “

MENECUCCIA: ” Scìne ce mànchene sètte mési, Francù’! Bèh… a nòve ce lìve ddù’ e che cce remàne? “

FRANCUCCE: ” E sèmpre sètte, Menecù’, sèmpre sètte! “

MENECUCCIA: “Eh… e bbràve Francùcce! “

FRANCUCCE: ” Ma nòve mési i pòrtene sóle le fémmene…”

MENECUCCIA: ” Aaah… le vìti che piàne piàne vé’ àll’ammézza? “

FRANCUCCE: ” Menecù’… e pàrla chiàre, nó! Tra sètte mési me nne vàji’a ddurmì’ lòche àlla stàlla pé’ st’attènt’àlla vàcca che s’atà’ fijià’… ma mó? “

MENECUCCIA: ” Ma quàle vàcca? Quàle stàlla? Se fìjia ècche, Francù, se fìjia ècche!… “

FRANCUCCE: ” Oh, poréji’a mmì… e quànte mài s’è vìste? La vàcca se fìjia ècche a ccàsa! “

MENECUCCIA: “Fìjieta, Francù’, fì-jie-ta!!! “

Francucce, folgorato dalla verità, s’accascia sulla sedia e Menecuccia lo soccorre subito porgendogli un bicchiere di vino.

FRANCUCCE(gridando, dopo essersi ripreso): “Quànt’è vére che me chiàme Francùcce Sassencùje (4)… ècche o s’appiàna sùbbite la costióne o fàcce ‘ne fraggéjie! “

MENECUCCIA: ” Zìtte, ‘nce ficéme sentì’ che ècche fòri stànne tùtte che lle ”récchie ‘rìtte! “

FRANCUCCE: “… E tu, mó, vó’ ‘nzerrà’ la stàlla… dóppe che ji vòvi se nnn’òne ‘scìti: Menecù’ quànte sò’ arrivàte allucchìvi cómme quànte Giacìnta Ziriòna stà ‘ncazzàt’e mmó me st’a ddìce zìtte? “

MENECUCCIA: ” Ecche nn’atéma strillà’ tra de nù… ma tìtt’i ddù’ atéma fà’ brùtt’a ‘sta svergognàta! E cómme ficém’a ì’ p’Avezzàne? La fàccia addó’ la mettéme? “

FRANCUCCE: “Assuntì’, chi ha stàte? Dìmmele sùbbite o me càcce je centerìne!”

MENECUCCIA: ” A càsa nòstra ‘ste cóse… ‘npùzz’avé’ bbène… ‘npùzz’arriv’a mmasséra, tèh! Sóle che ì’, quànn’èva vajiòla, tùtta càsa, stàlla, órte e chiésa! “

FRANCUCCE: ” Uddìe, la sì’ quésta!… Làssa pèrde, Menecù’, quéss’è fìjia àlla màmma! “

MENECUCCIA: ” Se ‘ne givinótte m’aocchiéva, ì’ me ficéva róscia, róscia! “

FRANCUCCE: ” E scì’, pé’ lla vergógna!… E làssa pèrde, Menecù’! “

MENECUCCIA: ” Sò’ cambàte sèmbre ‘ngràzia de Ddìe e sèmbre ‘rìtta cómme ‘ne fùse! “

FRANCUCCE: ” ‘N’atra ‘òta, mó? Te so’ ddìtte làssa pèrde, Menecù’! “

MENECUCCIA: “Ma che làssa pèrde e làssa pèrde!? Ma che ‘ulìssi dì’?”

FRANCUCCE: ” Menecù’, se nte recueréva ì’…mó ìri ‘na bèlla vizzocòna bbòna sóle p’appiccià’ la pìpp’a ppàtrete! “

MENECUCCIA: ” E che me manchévene j’ómmen’a mmì?!… “

FRANCUCCE: ” Eh… è pròpia pé’ quéste… da mó che sò’ ccapìte ch’àjie pajiàre ce póne magnà’ sóle i sùrge! “

MENECUCCIA: ” Oh, Francù’…”

FRANCUCCE(troncando la parola di bocca a Menecuccia): “Menecù’, le passàt’è passàte… lasséme pèrde ca sinnó’ me revè’ le sàngue ‘ncòccia e me sse smórza la lùma! “

Menecuccia, accettando il consiglio del marito, rivolge nuovamente le proprie attenzioni alla figlia.

MENECUCCIA: ” ‘Sta disgraziàta… a nnù’ ce ‘ò’ fà’ pijià’ le màle de còre… Oddì’ che vergógna! “

FRANCUCCE(alzando la voce): “Pé’ l’ùrdima ‘òta: Assuntì’ o pàrli ‘ncàp’a masséra o staòta me fàcce port’a Sàn Nicòla e te scancèlle cómme fìjia! (5)

C’è un momento di silenzio… poi appare improvvisamente Marfisa, la comare. MARFISA: ” Commàre Menecù’, compà’ Francù’… pòzze ‘ntrà’?(poi rivolgendosi ad Assuntina che ha la testa china)…Assuntì’…e tù cómm’è che sta ‘ne póche ‘mpallidìta

Francucce, quasi a sottolineare l’inopportunità della presenza di Marfisa in quel delicato momento, mostra – non veduto – segni d’insofferenza poi, rassegnato, va a sedere appoggiando i gomiti sul tavolo e nascondendo il viso tra le mani. Menecuccia assume istantaneamente un atteggiamento sorridente e disponibile con tutti quasi per prevenire eventuali domande imbarazzanti della comare.

MENECUCCIA: ” A ‘sta vajiòla ci ha pijiàte ‘na nzégna de frivicciòla… ma nen è gnènte, ce pàssa sùbbite! “

MARFISA(dopo avere scrutato ben bene Assuntina): ” Ma quàssa frivicciòla? Commà’ ‘sta vajiòla pàre che sta ‘ne póche accerìta… e tè ‘ne póche j’ócchi ‘ncapannàti? “

MENECUCCIA: ” Sta bbòna, commàre Marfì’, sta bbòna… sarrà càcche frielìcce de quìji che vànne e véne! “

MARFISA(accentuando il suo atteggiamento indagatore): “Nóne, commàre Menecù’, nóne… ‘sta vajiòla nen sta bbòna: tè j’ócchi rùsci! “

MENECUCCIA(cercando di distogliere Marfisa: ” Iiih, rùsci e vérdi! Jàme, commà’, ch’Assuntìna sta bbòna! “

MARFISA: ” Bèh, me dispiacerrìa se se sentìsse màle… è tànte bbràva … e sarrìa pùre óra che sse troésse ‘ne bbràve givinótte e penzéss’a maritàsse… “

MENECUCCIA: ” Marfì’, ma che st’a ddì’?… Ma se quéssa stà ancór’attaccàt’àlla sésa ‘lla màmma! “

MARFISA: ” Bèh, a mì nen me pàre chiù tànte ‘na creatùra, ànzi… dàmme rètta, Menecù’: ‘ne béjie vajióle è quélle che ce ‘olésse p’Assuntìna! “

MENECUCCIA: ” Oddì’, Marfì’… lasséme ‘sse discórze… e nen je ficéme ‘nnànz’a ‘ss’ànima ‘nnocènte! “

MARFISA: ” Bèh… ì’ le sò’ dìtt’e redìtte… sènza mancazióne pé’ nisciùne… però le sò’ dìtte! E mó me nne vàjie… però Assuntìna ne’ sta bbòna… e sse véte! “

Menecuccia ha forse compreso che la comare, con le sue antenne sempre dritte ha… captato un qualche segnale e decide – finalmente – di confidare il terribile segreto di famiglia!

MENECUCCIA: ” Oh, commà’… mbèh, mó me sciòlle… e pó’ a chi àtre le pòzze dì’?… Sóle ch’a tì, che ce séme fàtte ròsse ‘nzémmia: ‘sta vajiòla ha cumbinàte je ‘mpìcce e mó ‘nzapéme cómme scipàcce… nze sà chi ha stàte, quànt’è succésse e addó’ atéma ì’ a sbàtte le cervèlla! Essal’èh, ‘scì sdellenzàta… nen pàrla mànche se cce pìsti la còccia! “

Francucce continua a tacere ma scuote la testa in segno di disapprovazione per la inopportuna rivelazione della moglie.

MARFISA(che si sente appagata per avere raggiunto il suo scopo):
” Aaah… cérte che je ‘mpìcce è rósse… ma mó che mme sì dìtte je fàtte, commà’… mó ce pènz’ì’… quélle che nze fà nze sà… ì’, mó, me nne vàjie spèrza ammónte pé’ lle barràcche de via Pàce (6) e pó’abbàlle vérze je Cupéjie.. .(7) àlla fìne ‘na capàta a Sante Scìmie (8): bèh, ‘ne póche ar’récchie ècche e ‘n’àtre póche lòche… àlla fìne caccosétta l’appùre… e ve fàcce sapé’ je caliottóne ch’a ‘mpicciàte Assuntìna! Stéteve ‘ne póche càrme, ch’a tùtte ce pènza la commàre Marfìsa! “

MENECUCCIA: ” Commà’, pé’ l’amóre de Ddìe, fàlle pé’ mmì: cèrca sóle d’arrecchià’… ma ‘nquànt’a parlà’… fàtte i fàtti tì’! “

MARFISA: ” E ch’aténca dìce, commàre Menecù’? E me cunusci bbóna, nó? Te ll’appremette (s’inginocchia e fa il segno della croce sul capo): se ‘na cósa se pò dì’, se dìce pùre… ma se nz’ha da dì’… zìtt’e mmósca! ” (si avvia verso l’uscio).

Un attimo di silenzio poi Menecuccia inizia nuovamente a torturare la figlia nel vano tentativo di carpirle il segreto: dopo le maniere forti, tenta con quelle dolci…

MENECUCCIA: ” Le si vvìste che guàje sì cumbinàte? Mó le sa pùre la commàre Marfìsa…tè, a mmàmma sé’, bbìvete ‘ne cuccìtte de marzàla… cuscì je coràgge a pàrlà’ je trùve… e dìci tùtt’a mmàmmeta! “

Assuntina trangugia rapidamente il liquore dall’elevato contenuto alcoolico senza batter ciglio…

MENECUCCIA: ” Sànte Dumìniche àjie córpe! E se jàme de ‘ste pàsse, tra càcche annìtte tu frìchi pùre pàtrete, Assuntì’! “

FRANCUCCE: ” E te paréva che nce rentréve pùr’ì’!?

La parola gli muore in gola poiche è apparsa minacciosamente sull’uscio Sergetta. (9)

SERGETTA: ” Menecù’… èsse fòre Marfìsa me stév’a raccontà’ déjie guàie ch’a cumbinàte Assuntìna e allóra… “

MENECUCCIA: ” E tu sì venùt’ècche pé’ sapé’ quéle che vè apprésse! Scì’ ‘ccìsa la léngua! “

SERGETTA: ” Bèh, le sapéte ch’ì’ cérche de fà’ le bbène addó’ ce sta j’abbisógne! Mó vù, passàte càcche jórne, piàne piàne cerchète mót’e mmanièra d’appianà’ la custióne e dóppe…! “

FRANCUCCE: “Bèh… fórze Sergétta tè raggióne… ècche mó, Menecù’… appéna ce ss’è passàta la bòtta e séme repijiàte fiàte, lasséme pèrde ‘ssa crapòna…”

MENECUCCIA: “… E comenzém’a penzà’ àjie crapìtte…”

SERGETTA: “… Che tùtte le cornétte! “

FRANCUCCE: ” Sergé’… ècche agnùne atà penz’àlle còrna sé… e tu si pégge de Pitocchièlla abbàll’àjie pùzze! “

SERGETTA: ” Essù, lasséte pèrde.. mó vù stéte ‘nguastìti pé’ quéle ch’è succésse… è pùre giùste… stéte cómme le pèquere ammofàte avéntr’a ‘ne stàzze che nen rèscene a troà’ je vàte pé’ ìss’ammurianà’ sótt’a ‘na sàvecia… prò, Menecù’, m’òne dìtte che ce starrìa ‘na bbràva fémmena de Lùche…”

MENECUCCIA: ” ‘Na fémmena de Lùche? E che cce ficéme che ‘ssa fémmena de Lùche? “

SERGETTA: ” Bèh… Oddìe…Signóre perdóname… se ùna se ‘olésse sconcià’…”

MENECUCCIA (risentita): “Sconcià’?…Sergé’, alla famìjia mé’ nisciùne ce pò dì’ gnénte… ècche a nnù Gesù Crìste ce sta de càsa… ‘ssa cósa che dìci tu, nammés’àlla parendèla nòstra, nz’è mài vìst’e sentùta… ma cómme càcchie t’è cascàte ‘ncòccia? “

SERGETTA: ” Scìne, scìne, lasséme pèrde… ì’ le stév’a ddìce’ cuscì, tànte pé’ ddì’, èh… allóra démece da fà’ pé’ retroà’ ‘ste givinótte e… ó che lle bbòne ó che lle cattìve… vetéme se pò reparà’ je ‘mpiccie ch’a cumbinate! “

MENECUCCIA: “E cómme ficéme? ‘Ssa cràpa ‘gnorandòna chiuttóste te tìra sètt’òtte cornàte ma a parla’… nze nne pàrla! “

FRANCUCCE: ” Esse p’appurà’ je nòme de ‘sse vajióle e d’addónna vè… ‘nzómma da quàle streppìjia… ce remàne sóle de ìll’addommannà’ a ‘na zéncara! “

SERGETTA: ” Bèh, allòra… se lle cóse stàne cuscì’, nen tenéme àtre da fà’… aspettéme ‘ne póche e … ‘ne bràve compàre, ‘na cùnnia… e a nonnà ce penzéte vù! “

FRANCUCCE: ” Vite de ìttenne, Sergé’, che ècche tenéme cèrte frégne! “

SERGETTA: ” Oh… je mùnne j’atéma pijià’ cómme vè’… Avezzàne, le sapéte, è pìne di vizzocòne, de vajiòle ‘ne póche cuscì… de fìji …”

MENECUCCIA (troncando prontamente la parola di bocca a Sergetta): “… E mmó t’atà stà’ zìtta… ècche je cchiù pulìte tè’ la rógna… dìmme ‘ne póche… ma pecché te dìcene Sergétta? “

SERGETTA: “Ma che c’éntra mó quésse? Ajie paèse nóstre, prìma dejie tarramùte, nammés’aji vìquéli e mó, ‘ntórne a ‘sse barràcche… a ‘gnune ce dicévane e ce dìcene ‘ncàcche mmòte…Crillìtte, Coccióne, ‘Ncalecasérgi, Mazzabbottàta, Ficanéra, Sesòna, Picchedòre, Sorechétta!… ” (10)

FRANCUCCE: ” Gnènt’àtre?… Ma cómme ‘i sì recapàti, èh? “

SERGETTA: “A mì me dìcene Sergétta… e mbè? Nce sta nòm’e cognòme sènza soprannòme! “

FRANCUCCE: “Scìne, scìne.. ma a Coccióne ce dìcene accuscì pecché tè la còccia tòsta, a ‘Ncalecasérgi forze pecché déva sembre ‘na rencalecàta àlle prète a fòrza de fà’ ammónt’e abbàlle pé’ Piàzza Sàn Bartolomméè, a Mazzabbottàta… bèh, lasséme pèrde, và… ma che mme st’affà’ dì’?…’Nzómma… pecché te dìcene Sergétta? A nnù ce l’atà dì’, ce ll’atà!… Ma che te piàce de tenéttelle ‘ncórpe? “

MENECUCCIA: ” Nen è che tra ti e Sèrge bonettàrma… ” (11)

SERGETTA: ” Ma cómme t’è venùte ‘ncàpe, Menecù’? “

MENECUCCIA: ” Eh, m’è vvenùte ‘mmènte cuscì’, tànte pé’ ddì’… Sergé’, le sànne tùtti e le sà’ pùre tù…che la bonettàrma de Sèrge…”

SERGETTA: ” Oddì’, Menecù’… e làssa pèrde! “

MENECUCCIA: ” Ma, allóra, pecché quànne vìti Peppìne (12) … je fìjie dé Sèrge… scàppi cómme ‘ne lèbbre…eh, Sergé’? “

SERGETTA: ” Peppìne?… E chi je conosce?… Ne’ je vójie veté’ mànche quànn’è cùrte!… E quìjie stà sèmbre ‘nguastìte cómme ‘ne càne! “

FRANCUCCE: ” Pròpia cómme ttì, cómme Sèrge e cómme Peppìne, la stèssa streppìjia! “

SERGETTA: ” Pùre vù’, mó, ve cce mettéte? Ma nen séme amìci? E allóra? “

MENECUCCIA: ” Emme amìci pùre quànte stèmm’a parla’ d’Assuntìna nòstra, déji sètte mési che vèn’apprésse e délla fémmena de Lùche… èh, Sergé’? “

SERGETTA: ” Porèll’a mmì… e ì’ sò’ ‘na bbràva fémmena… e cérche ‘ntùtti i mòti de dà’ ‘na màne pé’ scipà’ i jómmeri ‘ncipàti délla pòra gènte… e mó, che me st’a succète? “

FRANCUCCE: ” Sergé’… pé’ ji jómmeri da scipà’ àlla pòra gènte, pòzz’èsse quàsce d’accórde… ma ‘nquànt’alla bràva fémmena, bèh…”

SERGETTA: ” E che ‘ulìssi dì’, Francù’? “

FRANCUCCE: ” Gnènte, Sergé’, gnènte… sóle che tatóne dicéva sèmbre: “Quànne càchi che je cùje tì… allóra scì’ che t’accùrge quànne te ‘ncènne!”… e tenéva pròpia raggióne, tenéva! “

SERGETTA: ” Mó ficétemenne ì’… e stétece bbóni bbóni… ch’Assuntìna ce pènz’ì'”

MENECUCCIA: ” Sergé’, séme amìci… le si dìtte tù… e recòrdetele sèmbre, pùre quànte revà’ pé’ Sàn Nicòla… e ne’ restènn’i pànni àlla fràtta! “

SERGETTA: ” Sò’ mmùta cómme ‘ne pésce, me conoscéte… (s’inginocchia e fa il segno di croce, poi…)…Assuntì’, ce pènz’ì’, nte proccupà’…”(si avvia rapidamente verso l’uscio).

FRANCUCCE: ” Mó stém’appóste, stém’aggiustàte pé’ lle fèste!…Bèh, ècche me schiòppa la còccia… è méjie che mme ne vàji’àjie Puzzìjie a rià’ quéla ràsa de pummatòre… ca sinnó”st’immérne, ‘mméce de je sùche, ce magnéme le tòcche! ” (esce).

MENECUCCIA: “… E ì’ me vàji’a ‘ncollà’ ‘na bèlla tórza de sormènte pé’ còce le patàn’àjie pórche…(poi, lanciando un’ultima occhiata minacciosa ad Assuntina)…a ‘n’àtre póche revénche e se nen me raccùnti pé’ ffìl’e pé’ sségne cómm’è ìta la cùstione, bèh… te spartùccée a mìlle pezzìtti! “

Menecuccia fa per uscire ma viene fermata sull’uscio da Verginia, la “pettenara”… Menecuccia, che ben conosce la donna e gli effetti disastrosi dell’incessante lavorio della sua instancabile lingua, sbianca in volto e porta istintivamente la testa tra le mani.

VERGINIA: ” Che t’ha pijiàte, Menecù’? E tu stà ‘mparupìta! Sì divendàta biànca cómme ‘ne cìnce lavàte! “

MENECUCCIA: ” Gnènte, Vergì’, gnènte! “

VERGINIA (dopo aver dato uno sguardo d’insieme ed avere scrutato Assuntina): ” E ‘ssa pòra vajiòla d’Assuntìna, ch’a fàtte? Pàre che stà stralunàta mòrta! “

MENECUCCIA: ” Sta bbòna, sta bbòna… e chi l’accìte quéssa? Sta bbiànca e róscia, che nen le vìti?… Oóóh… ma tùtte che ‘ssa vajiòla ve lla pijiéte? “

 

VERGINIA: ” Ma… tùtte chi? Pecchè, chi àtre ha dìtte caccósa? “

MENECUCCIA: ” Nisciùne, nisciùne… (poi, additando la figlia)…èsse, guardétela cómme sta bbiànch’e róscia, óh!… “

VERGINIA: ” Oh, Menecù’, de rùsce cómme ‘na pummatòra quéssa tè sóle j’ócchi… chi t’ha menàte, Assuntì’, chi t’ha menàte? “

Assuntina tace e non ha il coraggio di rivolgere lo sguardo alla nuova arrivata.

MENECUCCIA: ” Ma cómme durrìa stà’ ‘ne cristiàne? Sta bbòna, sta bbòna… “

VERGINIA: ” Sarrà… ma ì’ nen la véte bbòna… chiàma je tottóre, Dón Cèsare Gàtte (13)…e fàcce fà’ ‘na bbràva vìsita, nze pò’ mài sapé’! “

MENECUCCIA: ” Nóne, se chiàme Dón Cèsare me sse ne vànne ‘ste vìnt’òva che me sò’ mmìss’a ppàrte pé’ ff’a ccàgn’a rróbba màrteddì àjie mercàte… che me vójie crombà’ ‘na tiellùccia de ràme stagnàte! “

VERGINIA: ” Ma allóra nzà gnènte? Je commissàrie… je raggioniére… je cavalliére Fiamminghe(14), ha scancellàte je mercàte dejie mmarteddì… e j’ha mìsse pé’ je marcurdì “(15)

MENECUCCIA: “O marteddì o marcurdì o sàbbete, sèmbre ‘na tiellùccia m’aténca crombà’!”

VERGINIA: ” Menecù’, se nen te và bbóne Dón Cèsare, fàlla vetè’ a Ciàprìne (16), quìjie vè’ dall’Aquila ma è tànde bbóne… e le sànne tùtti, è bbràv’e ffà’ pùre sparagnà’… (poi, cambiando discorso)… mbèh, Menecù’… è tande témbe che nen pàsse: ècche sò’ portàte ‘ne póche de tùtte… la stréccia, i ferrìtti, le furcinélle e pùre le zàchene p’attaccàtt’je tùppe “

MENECUCCIA: ” Oh, gràzie tànde, Vergì’… ma pròpia mó!…”

VERGINIA: ” Pròpia mó che? Era óra de passà’… è ‘ne sèquele che nen vénghe! “

MENECUCCIA: ” Nóne, nóne… stév’a ddì’ che pròpia mó che ténghe tànte da fà’…”

VERGINIA: ” Addó’ st’a ì’, Menecù’, addó’ càcchie st’a rreì’? “

MENECUCCIA: ” Ajie fondanìne… nen la vìte che lla cónca è rremàsta sgómmera? “

VERGINIA: ” E mbè? E chi te st’a ccórr’apprésse?’N’àtre póche ce và’… e chi ce repàssa, pó’, ècche? Ténghe tànde da fà’… e mó che me cce tròve… ècche sò’ portàte pùre je pettenìcchie… tànte ‘òte… càcche pitócchie! “

MENECUCCIA(infastidita): ” Che quìsse lìvece i lìnene a fìjieta! “

VERGINIA: ” Oddì’, Menecù, ‘na passàta che quìst’è sèmbre bbòna… i tròttapiàne vàne sèmpre spérzi e…nze pò sapé’ “

MENECUCCIA: ” Nze pò’ sapé’ che? E che nen le sà’ che ì’ sò’ la chiù pulìta déjie rióne? I’, che sènza mancaménte pé’ nisciùne, me sciàcque i capìji e me refàcce je tùppe arméne ‘na ‘òta je mése… e ‘na bbòna lavàt’àjie tinàcce me lla fàcce ógne càgne de staggióne… àtre che! “

VERGINIA: ” Bèh, è le vére… prò… Mariùccia La Pallocchétta abbàll’àjie tinàcce ce sse métte pùre a Natàle, a Pasqua e àlla metà d’acùste: quélla te fréca, àtre che càgne de staggióne! “

MENECUCCIA: ” Bèh, pé’ ffòrza… La Pallocchétta atà ì’ sèmbre ‘mprofumàt’e ‘mbrilloccàta, pé’ fòrza… la sò’ vvìsta pròpia che j’ócchi mì…ch’entréva sòla sòla àjie caffè Cóta (17), vecìn’à Piàzza Risorgiménde! Ma ì’, che vàjie spetazzènne ammónt’e abbàlle, ammónt’e abbàlle pé’ Fùcine, nammés’àji sùlechi délle patàne, a rià’ le fòsse ‘lle pummatòre àjie Puzzìjie, a rempì’ je scìfe déjie pórche… pòzze pèrde tùtte ‘sse témb’a scotecàmme? “

VERGINIA: ” Ha raggióne… quéss’è pùre le vére… ma ‘ssa vajiòla d’Assuntìna ne’ me lla raccónta ggiùsta… “

MENECUCCIA: ” ‘N’àtra ‘òta, mó?!…Sta bbòna, Vergì’, sta bbòna… “

VERGINIA: “Oh, ècche ténghe pùre ‘na pòca provelétta che Dón Fetèle (18) m’ha dàte pé’ ji pitócchi… “(si gratta la testa).

MENECUCCIA: ” I pitócchi a mmì? Ma che te nne sì ‘scìta ‘ntùtte, Vergì’? Ecche i pitócchi nen j’ha tenùti ma’ nisciùne… bèh sortànte appéna appén’àjie tarramùte, ma dóppe… Ddì’ ne lìbbra Signóre! “

VERGINIA: “Menecù’ ‘nnànze che repàss’ècche, se Ddì’ vò’ fra ‘ne mése!… E’ méjie che cce déme ‘na passàta de pettenìcchie e de quélla provelétta che m’ha dàte Dón Fetèle… è pé’ ‘na sicurézza… nze pò’ sapé’…”

MENECUCCIA: ” Ma che nze pò’ sapé’ e nze pò’ sapé’?! Nen perdéme témbe, Vergì’, nen perdéme témbe! “

VERGINIA: ” Ma ‘ssa vajiòla d’Assuntìna… ne’ lla vìte cómme st’accoràta? “

MENECUCCIA(ormai irrimediabilmente spazientita): ” Te lle sò’ dìtte e repetùte: sta bbòna Vergì’!… Ma maddimàne gnènt’àtre té da fà’? Ma che và’ cerchènne? Che vó’ sapé’? Chi t’ha mannàte? Addó’ vó’ arrivà’? “

VERGINIA: ” Ténghe ‘ne pìse ‘mpétte… è méjie che me je lève! “

MENECUCCIA: ” Mùvete, sù… e ffà’ léste, nó! “

VERGINIA: ” Esse fòre, prìma d’entrà’, Sergétta…léste léste m’ha raccontàte déjie ‘mpìcce d’Assuntìna… “

MENECUCCIA: “… E te putìvi fà’ ‘scì’ je fiàte prìma… e tu te ‘ne pìse ‘mpétte, èh? E ì’, allóra, che me sténgh’a strùje pé’ lla vergógna!? “

VERGINIA: ” Bèh, ì’ che tùtte je còre, te ‘olésse dà’ ‘na màne… ma tu ne’ mme fà’ rruprì’ mànche la ‘ócca! “

MENECUCCIA: ” Ecche tùtti m’òne dà’ ‘na màne… pé’ lla calàta! Ma la vìa è tùtta nzallìta! Jàme, Vergì’, jàme… mó ce ficéme ddù’ pàssi nzémmia, che vójie ì’ àjie fondanìne a pijià’ ‘na cónca d’acqua che ècche è scórta e aténca métt’a ccòce ddù’ patanèlle pé’ je pórche… Assuntì’ mó revénche… e stàtt’attènta… de ‘sti témbi vànne spérzi tànti mallandrùni: ‘nzèrrete bbóne avéntre e nen rrùprì’ la pòrta a nisciùne… E tu, Vergì’, me raccommànne… “

VERGINIA: ” E tu le sà’, Menecù’… e ì’ me potarrìa métt’avéntr’àjie confessionìne àjie póste déjie prète! ” (si inginocchia e fa il segno di croce. Subito dopo escono).

Assuntina, rimasta sola, si aggira nervosamente per la casa poi – quasi a voler osservare ciò che accade fuori – si avvicina alla finestra.

ASSUNTINA: ” Gerzomìnaaa, Gerzomìnaaa… Gerzomììì’! “

Poco dopo entra Gerzomina, amica e coetanea di Assuntina.

GERZOMINA: ” Assuntì’ che vvó’? Me si chiamàte cómme ‘na disperàta, che sì fàtte? “

ASSUNTINA: ” Gerzomì’, sól’a ttì te lle pòzze dì’: ì’ sténgh’a crepà’… me tròe nammés’àlla vìa e nen sàcce chiù addó’ sbàtte la còccia!…”

GERZOMINA: ” Uuuh, che t’è succésse, Assuntì’? “

ASSUNTINA: ” ‘Ne guàje , Gerzomì’… ‘ne ‘mpìcce rósse rósse… che te lle dìca Ddìe! “

GERZOMINA: ” E dìmmelle… che pò’ èsse, Assuntì’? “

ASSUNTINA(tutto d’un fiato): “Guerrìne de Middiùcce… m’ha cumbinàte je ‘nquàcchie e mó nen sàcce addó’ parà’… da trè settimàne nze fà’ veté’ e ì’ me sténgh’a conzumà’ piàne piàne cómme la céra ‘lla cannéla… Gerzomì’, ajùtame tu! “

GERZOMINA(abbozzando uno strano, mefistofelico sorriso): “Ah scì? E mó ce pènz’ì’…mó acchiàppe Guerrìne e ce nne dìce quàttre! Brùtte schifusóne! “

ASSUNTINA: ” Nóne, Gerzomì’, se quìjie se ‘ncàzza è pégge! E pó’ nen parlà’ cuscìnta… sò’ ccóse che pònne succèd’a tùtti, nó? “

GERZOMINA: ” A mì nen m’è succésse, càra Assuntìna, nen m’è succésse! “

ASSUNTINA: ” Ma che vvó’ dì’, mó? “

GERZOMINA: ” Gnènte, gnènte Assuntì’… prò, cèrte ‘òte… bèh, mó t’ajùte ì’… mó vàje lòche… ” ( si avvia minacciosamente verso l’uscio).

ASSUNTINA(fermandola a stento): “Fèrmate, Gerzomì’, pé’ ccarità… è chiù méjie se cce scrìve ‘na léttra e ce spiéche tùtta la custióne… o nó? I’, prò, nen sàcce lègge e scrìve… pòzz’èsse mmaledìtte quànte che sò’ nnàta… Gerzomì’, m’atà ajutà’… fàlle pé’ ‘sta creatùra ch’atà nàsce! “

GERZOMINA: ” Scìne che t’ajùte, Assuntì’, scìne… mó tu me dìcì le cóse e ì’… pàre pàre, le scrìve e ppó’ ce lla pòrte a Guerrìne! Pìjia la pénna e je calammàre… “

ASSUNTINA: ” Oddìe…e mmó je calammàre e la pénna addó’ stànne repósti?…Papà scrìve ‘na ‘òta j’ànne a ‘ne parènte e pó’ rescrìve j’ànn’apprésse… ma mó cérche bbóne e j’aténca retroà’, j’aténca… “

Assuntina si mette alla ricerca del calamaio e Gerzomina, non veduta, si frega le mani ritmicamente, assaporando una inspiegabile rivincita.

ASSUNTINA: ” Ecchiè Gerzomì’… sò’ troàte ‘ne làbbise e pùre ‘na pòca càrta de maccarùni… léste, ècche pònne revenì’ da ‘ne moménte a ‘nn’àtre! “

GERZOMINA: ” Allóra, Assuntì’, attàcca: tu, mó, fà’ fìnta che ècche ‘nnanz’a ti ce sta Guerrìne e pàrla cómme te lla sìnte… che ì’ scrìve pàre pàre! “

Un attimo di esitazione… poi Assuntina inizia a dettare la sua lettera.

ASSUNTINA: “…Guerrì’… scià bbenedétta màmmeta che t’ha fàtte! Sò’ trè settimàne che nte si vvìste cchiù: né a Sànte Ròcche (19), la domènica àlle dièce, àlla méssa … né àjie fondanìne addó’, àjie còre ‘lle càlle, ce vàje tùtt’i jórni che lla cónca, a pijià’ l’àcqua pùre se nen me sèrve, pé’ vetétte a tì… e mànche vecìn’àjie zammùche déjie pràte de Capitóne (20)… Guerrì’, màmm’e pàtreme òne sapùte… e mó ‘òne sapé’ quànne, addó e chi ha stàte… ì’ me sténgh’a pijià’ ‘ne sàcche de mmàle paròle, j’allùcchi se sèntene finént’àjie Portóne ‘lla Córte (21), ma nen dìche gnènte… ógne vvòta che pàtreme me dìce: “Chi ha stàte, chi ha stàte? “… je còre me zómpa ècche ‘ncìm’àjie cannarózze!…Guerrì’ nte si vvìste chiù: ma che tte sò’ fàtte? I’ me sténgh’a strùie cómme le sàle àll’àcqua… ténghe ‘na pàsima che Ddì’ ne lìbbra e pàtreme dìce che sténghe pùre tànt’accerìta: Guerrì’, ì’ nce lla fàcce chiù! Guerrì’ séme cumbinàte ‘ne béjie ‘mpìcce e s’acquànte condìnui a nen fàtte veté’ chiù: fréchete Assuntina!… I’ me raccommànne tùtte le sére àlla Matònna Petracquàle e San Bartolommèé che se mettìssere ‘nzémmia pé’ troà’ la fòrza de reportàtt’a mmì: mùvete, Guerrì… e léste, fàlle pé’ ‘st’ànima ‘nnocénte ch’atà nàsce!… Assuntìna. “

GERZOMINA: ” Tè… mìtte ‘na bbèlla cróce ècche ‘ncìma!… Ma quànt’è bbèlla, Assuntì’… ‘na léttra che tànt’amóre! E quànte quìjie caliottóne la lègge, cómme fà’ a nen piàgne?… E quìjie, ‘ncàp’a ddù’ minùti, cómme se fùsse ‘n’azzóne, stà già ècche! “

ASSUNTINA: “Ténghe ‘na paùra, Gerzomì’… speréme bbóne!… Léste, Gerzomì’, dàtte da fà’… nce perdéme témbe!… “

GERZOMINA: ” Cómme ‘na frézza, Assuntì’, cómme ‘na frézza… “

Ripone la lettera sul petto, dietro la sua camicia e, mentre sta per uscire, rientra Menecuccia che rivolge, sospettosa, occhiate indagatrici a destra e a manca.

MENECUCCIA: ” Gerzomì’, te si ‘ncontràt’a passà’ pé’ décqueta? Cómm’è? “

GERZOMINA: “Bèh, Menecù’… è da témbe che nen ce vetèmme ch’Assuntìna e cuscìnta… sò’ ‘ntràta! “

MENECUCCIA: “Gerzomì’, ma che st’a ddì’? L’àtra iére stìvi ècche… “

GERZOMINA: “Menecù’ ce voléme bbène… ficéme quàcche chiàcchiera… le cóse délle vàjiòle, se sa…”

MENECUCCIA(sospettosa ed impensierita dal fatto che la figlia possa aver rivelato il suo segreto all’amica): “Quàsse sò’ ‘sse cóse de vajiòle? Che st’a ddìce, Gerzomì’? Ecche ce stà póche da chiacchiarà’ “

GERZOMINA: “Menecù’… nte ‘ncazzà’ tànte, ca ècche nen stém’a ffà’ gnènte de male… è le vére, Assuntì’? E tu me st’a ffà’ cuscì brùtte… ma cómm’è, Menecù’? “

MENECUCCIA: ” Scià bbenedétta, Gerzomì… vatténne ‘ngrazia de Ddìe… ca ógge ténghe la còccia ‘nfregnàta!… “

GERZOMINA: “Scìne, scìne… è da témbe che sò’ ‘scita da càsa e se nen revàjie sùbbite… quànne rréntre pàtreme me rentòrta la schìna ” (guadagna l’uscio).

MENECUCCIA(rivolgendosi alla figlia): “Eh, Assuntì’… ma che… “

ASSUNTINA: “Nóne, mà’, nóne… e che nen le sà’? Sò’ fìjia a tì! “

MENECUCCIA: ” Si fìji’a mmì… ma sì fìjia pùr’a ppàtrete… che nen è bbóne mànch’a ‘mparà’ la ‘ducazióne àlla fìjia sé! Sànte ‘Mìddie… caccosétta s’è sarvàta… e c’ìri mìsse le màne… pputìvi fà’ ‘n’àtra bbòna trettecàta ca mó nce troèmme nammés’a ‘ste ‘mpìcce! “

Menecuccia esce nuovamente.

Assuntina, esausta per lo sforzo compiuto nel resistere alle reiterate domande dei genitori e delle comari ma, nello stesso tempo, rasserenata dall’insperato aiuto di Gerzomina, si accascia sulla sedia e, con la testa penzoloni, socchiude gli occhi.
Forse si sta addormentando quando, nell’ascoltare la porta che si apre, scatta in piedi di soprassalto: è Gaetanucce… la barba ispida, il viso macilento, il passo incerto, i vestiti laceri.
.. (22)

GAETANUCCE: ” Assuntì’… sò’ sentute pé’ ddésta ‘na cèrta ‘océtta… Vergìnia nze sà tené’ trè cìci mmócca… e sò’ penzàte de venì’ ècche addó’, fórze, ce sta ‘ne laurìtte pé’ mì’… “

ASSUNTINA: “E mó la fèsta è completa, Gaetanù’… ècche ce manchìvi sortànte tu, ce manchìvì… “

GAETANUCCE: “Oh, Assuntì’, da mézze sèquele ì’ me ‘mpìcce de tùtti i guài délla pòra gènte: scrìve le léttre pé’ quìji che nen sànne tené’ la pénna ‘mmàne, cumbìne i sponzalìzi, vénne le tèrre, remétte la pàce addó’ ce stànne i squàrti ‘nfamìjia… e tùtte pé’ pòche nichèlle e càcche bevetùccia de quélle nostràne! “

ASSUNTINA: ” Gaetanù’… e che pó’ fà’ pé’ mì? Càcche annìtte je ‘ncumìnci a tené’… che tùtte je rispétte, èh! “

GAETANUCCE: “Assuntì’… ì’ pàaare che sténghe sèmbre ‘mbreàche… “

ASSUNTINA: “Pàaare!?… “

GAETANUCCE: “E va bbóne… càcche bicchiére me je fàcce… ma le cervèlla mé nze sò’ ancóra ‘nnacquanìte: ì’ ténghe sèmbre le ”récchie rìtte cómme je lèbbre… “

ASSUNTINA: “E che ‘ulìssi dì’, Gaetanù’? “

GAETANUCCE: “I’ sàcce sortànte che se tu ‘ulìssi… te potarrìa portà’ Guerrìne ècche, a ppicójie! “

ASSUNTINA(notevolmente sorpresa dall’affermazione di Gaetanucce): “Oddì’, Gaetanù’, nce ficéme sentì’… ma cómme le sì sapùte? “

GAETANUCCE(compiaciuto per avere saputo subito impressionare Assuntina): “Iiih, le cóse che nen s’atànna sapé’ pé’ mì nen esìstene… a mì nze pò’ annascónne gnènte… ì’ sò’ cómme je càne cercatóre! “

ASSUNTINA: ” Bèh, ì’ sténghe cómme sténghe… è da trè settimàne che Guerrìne nze véte… e allóra… Gerzomìna me ci ha scrìtte ‘na bèlla léttra! “

Gaetanùcce: ” Eh che te pòzzene, Assuntì’… e mmó la si fàtta bèlla la frittàta!… Ma cómm’è, le sànne tùtti méne che tu? Gerzomìna, quèlla bicandòna, da témbe s’è ‘ncapunìta pé’ Guerrìne e tu pròpia a quélla ce và’ a ffà’ scrìve la léttra… òh pòr’Assuntìna! E Gaetanùcce, allóra, che ce st’a ffà’? “

ASSUNTINA: ” Ma che st’a ddìce, Gaetanù? Eva pròpia ‘na bèlla léttra e Gerzomìna l’ha scrìtta ‘nnànz’a mmì… “

GAETANUCCE: ” Aaah…. Gerzomìna l’ha scrìtta ‘nnanz’a ttì, ma tu la si leggiùta la léttra? “

ASSUNTINA: “Ma cómme ficéva? Le sà’ pùre tu che ì’ nen sàcce lègge!”

GAETANUCCE: ” Ecche pecché Gerzomìna t’ha frecàte! Quélla, Guerrìne, nen te je fà rattoccà’! E se tu ce sì dìtte de scrìve:”Te vójie bbène” e quélla ci ha scrìtte:”Và a mmùrì’ ammazzàte ” ? E se tu ce si mannàt’a ddìce: “Scapicóllet’a vvenì’ ècche che te vójie parlà'” e quélla, ‘mméce, ci ha scrìtte: “Vatténne da ‘nnanz’àj’ócchi mì’ e nte fà’ revetè’ cchiù ” ?… Eh, Assuntì’, cómme si fàtte ‘ne sbàjie! “

ASSUNTINA: ” Oddì’ è le vére, porèll’a mmì… a penzàcce bbóne, Gerzomìna tenéva ‘na risatèlla tùtta scìfrecàta… ma nen è che quélla… “

GAETANUCCE: ” E’ sicùre, Assuntì’, è sicùre: quànt’è vvére la Matònna Petracquàle, tèh! “

ASSUNTINA(portandosi le mani alla testa in segno di disperazione): “E mó ch’atéma fà’? E Guerrìne? E ‘sta póra creatùra ch’atà nàsce… che sènza je pàtre? Chiuttóste vàjie all’Incìre e dàjie Matonnóne me fiònn’abbàlle! ” (23)

GAETANUCCE: ” Assuntì’, quànte che tùtte sémbra pérze, ècchete Gaetanùcce prónt’a ttùtte: le léttre nen sèrvene… mó ce vàji’a parla’ ì’ a pétt’a pétte! “

ASSUNTINA: ” Oddì’, Gaetanù’, sàrveme da ‘ste precepìzie… léste, sinnó’ me mòre! “

GAETANUCCE( ha raggiunto il suo scopo e non ha più fretta): ” E che me ‘ó’ fà’ scapicollà’, Assuntì’? Prìma m’atà dà’ j’accùnte, m’atà dà’: ‘ne cuccìtte de quélle che pàtrete ha remìsse j’ànne passàte… quélle fàtte che ll’ùa délle Pontarèlle…”

ASSUNTINA: ” Scìne, Gaetanù’, ma fà’ léste… che màmm’e pàtreme pònne revenì’ da ‘ne mument’aji’àtre… ècchele, Gaetanù’ “(mesce un paio di bicchieri di vino che Gaetanucce tracanna voracemente).

GAETANUCCE: ” …’N’àtre póche, Assuntì’, ‘n’àtre póche… ca sinnóra pé’ mmesejórne nzò arrivàte mànch’a ‘ne pàre de lìtri… e che me ‘oléte fà’ murì’ pé’ davére? “

ASSUNTINA: ” Scìpeme ‘sta matàssa…e te nne ténghe ‘na ‘ótte, Gaetanù’! “

GAETANUCCE: “Oh, Assuntì’, tu atà sapé’ ‘na cósa: le màchine vànn’a benzìna, le vaporièr’a ccarbóne, la lùm’a ppetròlie, j’àseni a pàjia e càrdi… e Gaetanùcce và a mmùste! (indica il bicchiere che subito dopo posa sul tavolo)…E mmó ve lle fàcce vetè’ ì’ chi è Gaetanùcce… ì’ scì’ che sò’ ‘n’òme, àtre che Gerzomìna! ” (esce).

Fine dell’atto primo. 

avezzano t2

t4

Atto primo-Je ' mpicce d'Assuntina

t3

avezzano t4

t5